Trong một đêm thu se lạnh, vị chủ ngân hàng già bỗng hồi tưởng về cuộc tranh luận sôi nổi cách đây 15 năm về án tử hình và tù chung thân. Cuộc thảo luận năm xưa đã hé mở những góc nhìn trái chiều về sự nhân đạo trong trừng phạt, đồng thời gợi lên một lời thách thức táo bạo, một ván cược định mệnh mà bạn có thể tìm hiểu thêm tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Trong một buổi tối mùa Thu se lạnh, người chủ ngân hàng già không ngừng đi đi lại lại, tâm trí quay về bữa tiệc mười lăm năm trước, cũng vào một dịp Thu tương tự. Bữa tiệc năm ấy quy tụ những con người tài giỏi, sắc sảo, với cuộc trò chuyện sôi nổi, trong đó có đề cập đến án tử hình. Đa số khách mời đều bày tỏ sự phản đối, cho rằng đây là một hình thức trừng phạt lỗi thời, tàn nhẫn và không phù hợp với một xã hội văn minh.
Khách mời trong bữa tiệc mùa Thu năm xưa đều là những người tài giỏi và sắc sảo.
Một số người đề xuất thay thế án tử hình bằng án tù chung thân. Tuy nhiên, người chủ nhà đã phản bác: “Tôi không đồng ý. Theo tôi, án tử hình còn nhân đạo hơn tù chung thân. Chết ngay lập tức khác nào một sự giải thoát, còn tù chung thân là một cái chết từ từ, kéo dài sự đau khổ năm này qua tháng nọ.” Một vị khách khác xen vào, “Cả hai đều tàn khốc. Mục đích là tước đoạt sự sống, điều mà chính quyền không có quyền làm vì họ không thể ban lại sự sống.”
Trong số những người tham dự, có một luật sư trẻ mới ngoài hai mươi lăm tuổi. Anh ta cho rằng cả hai án phạt đều tàn ác, nhưng nếu buộc phải chọn, anh ta sẽ chọn tù chung thân để còn cơ hội sống, dù là lay lắt.
Lời khẳng định của vị luật sư trẻ đã châm ngòi cho sự tức giận của người chủ nhà, khi đó còn trẻ và nóng nảy hơn. Ông ta đập bàn, lớn tiếng phản bác: “Thật điên rồ! Tôi cá hai triệu rúp là anh không thể chịu đựng nổi cảnh tù đày dù chỉ năm năm.”
Vị luật sư trẻ ngạc nhiên hỏi lại: “Anh không đùa chứ?”
Người chủ ngân hàng trẻ, mặt đỏ bừng vì hăng máu, gật đầu lia lịa: “Tôi chấp nhận lời cá cược của anh. Nhưng không phải năm năm, mà là mười lăm năm!”
“Mười lăm năm! Mười lăm năm!” vị luật sư trẻ lặp lại, dường như đã bị cuốn theo sự cuồng nhiệt.
Người chủ ngân hàng trẻ cười lớn, hân hoan như người đã chiến thắng. “Vậy là xong! Quý vị là nhân chứng. Tôi cá 2 triệu rúp, còn anh đánh cược 15 năm mất tự do.”
Cuộc cá cược điên rồ đó đã bắt đầu. Khi đó, người chủ ngân hàng sở hữu khối tài sản kếch xù và hoàn toàn mất kiểm soát. Suốt buổi tiệc, ông ta không ngừng nói về vụ cá cược, chế giễu vị luật sư: “Hãy suy nghĩ lại đi ông bạn. Vẫn chưa muộn đâu. Hai triệu không là gì với tôi, nhưng ông bạn sẽ mất đi ba, bốn năm đẹp nhất của cuộc đời. Tôi nói ba, bốn năm thôi, chứ không phải mười lăm năm. Ông bạn không thể chịu đựng nổi đâu. Tôi cho ông bạn biết, những năm tháng đó sẽ là vô nghĩa. Nếu ông bạn xin ra trước thời hạn, tôi sẽ không cho ông bạn một xu nào. Hãy suy nghĩ cho kỹ. Nhà tù của tôi không có khóa, không có song sắt. Ông bạn có thể bước ra bất cứ lúc nào. Nhưng tôi biết chắc ông bạn sẽ không làm vậy. Sớm muộn gì ông bạn cũng sẽ bỏ cuộc!”
***
Giờ đây, người chủ ngân hàng già lại bước đi quanh căn phòng, hồi tưởng lại toàn bộ câu chuyện và tự vấn: “Tại sao mình lại chấp nhận lời cá cược đó? Nó mang lại lợi ích gì? Tay luật sư mất đi mười lăm năm tuổi trẻ, còn mình thì ném đi hai triệu rúp. Cả hai đều đã sai lầm. Mình là kẻ giàu có điên rồ, còn tay luật sư là kẻ tham lam tiền bạc.”
Ông ta tiếp tục nhớ về những diễn biến sau bữa tiệc. Theo thỏa thuận, “nhà tù” của luật sư trẻ được thiết lập tại góc vườn của chủ ngân hàng. Trong suốt mười lăm năm, anh ta không được phép bước ra khỏi ngưỡng cửa, không được tiếp xúc với thế giới bên ngoài, không được đọc báo hay nhận thư. Tuy nhiên, anh ta được phép mang theo nhạc cụ, sách vở và có thể yêu cầu cung cấp các vật dụng cần thiết thông qua một cánh cửa đặc biệt, được phục vụ bởi nhân viên canh gác. Mọi chi tiết của cuộc cá cược đều được bàn bạc và thống nhất kỹ lưỡng. Thời gian cách ly bắt đầu từ trưa ngày 14 tháng 11 năm 1870 và kết thúc vào trưa ngày 14 tháng 11 năm 1885. Bất kỳ hành vi vi phạm cam kết nào, dù chỉ là hai phút bỏ trốn, cũng sẽ khiến chủ ngân hàng được miễn trừ trách nhiệm trả hai triệu rúp.
Chỉ trong vòng bốn năm đầu, khoảng 600 đầu sách đã được chuyển vào theo yêu cầu. Sau năm thứ mười, ông ta tập trung nghiên cứu Kinh Tân Ước và lịch sử tôn giáo. Hai năm cuối cùng, ông ta đọc đa dạng mọi loại sách, từ khoa học, triết học đến văn học kinh điển.
Năm đầu tiên trong tù là một giai đoạn cô đơn và buồn bã đối với luật sư trẻ, thể hiện qua những dòng chữ anh ta gửi ra. Tiếng đàn dương cầm vang vọng từ góc vườn đêm ngày. Anh ta đọc những truyện ngắn xoay quanh tình yêu, tội ác và hài kịch. Sang năm thứ hai, tiếng đàn dương cầm im bặt, thay vào đó là yêu cầu về nhạc cổ điển. Đến năm thứ năm, tiếng đàn lại vang lên. Nhân viên canh gác đôi khi thấy luật sư trẻ ngáp dài, lẩm bẩm nói chuyện một mình rồi lại tức giận với chính mình. Anh ta không còn đọc sách nữa. Thỉnh thoảng, vào ban đêm, anh ta ngồi viết, rồi sáng hôm sau lại xé bỏ. Đôi khi còn nghe thấy tiếng khóc của anh ta. Vào những tháng cuối của năm thứ sáu, anh ta say mê nghiên cứu ngôn ngữ, triết học và lịch sử, khiến chủ ngân hàng phải vất vả để tìm đủ sách cho người tù của mình.
Trong suốt bốn năm, ước tính có khoảng 600 bộ sách được chuyển vào theo yêu cầu. Từ năm thứ mười trở đi, ông ta tập trung nghiên cứu Kinh Tân Ước và lịch sử tôn giáo. Trong hai năm cuối cùng, ông ta đọc với cường độ cao, đa dạng mọi thể loại. Ông ta thường yêu cầu các sách về khoa học, Shakespeare, hóa học, tôn giáo, y học và tiểu thuyết. Việc đọc của ông ta giống như một người sắp chết đuối đang tuyệt vọng bám víu vào bất kỳ mảnh ván vụn nào để sinh tồn.
Người chủ ngân hàng bỗng nhiên suy nghĩ: “Ngày mai hắn sẽ được trả tự do. Theo giao kèo, mình phải trả hắn hai triệu rúp. Nếu vậy, mình sẽ trắng tay, sự nghiệp vĩnh viễn tiêu tan.”
Mười lăm năm trước, ông ta giàu có vô song. Nhưng giờ đây, nợ nần chồng chất, tài sản không còn là bao. Những khoản đầu tư vào thị trường chứng khoán thất bại, công việc kinh doanh sụp đổ. Một doanh nhân kiêu hãnh, không biết sợ hãi, giờ đây trở thành một kẻ tầm thường, luôn lo lắng về tiền bạc.
“Cuộc cá cược khốn nạn!” người chủ ngân hàng già lẩm bẩm. “Sao thằng luật sư đó không chết đi? Hắn mới bốn mươi tuổi. Hắn sẽ lấy hết tiền của mình, rồi kết hôn, sống hạnh phúc. Còn mình, sẽ trở thành kẻ ăn mày thèm khát đứng trước mặt hắn. Rồi hắn sẽ nói: ‘Để tôi giúp bạn. Cuối cùng thì tôi đạt được hạnh phúc là nhờ tiền bạc của bạn.’”
“Thật tủi hổ! Tan vỡ và nhục nhã,” người chủ ngân hàng tiếp tục lẩm bẩm. “Không! Không thể chấp nhận được. Quá đáng cho bất kỳ ai. Mình phải thoát khỏi cảnh này, cho dù hắn có phải chết – cho dù hắn có phải chết!”
Đồng hồ điểm ba giờ. Người chủ ngân hàng đứng dậy, lắng nghe. Cả nhà đang say ngủ, ông ta có thể nghe rõ cả tiếng gió rít qua những hàng cây băng giá ngoài cửa sổ. Ông ta vội khoác chiếc áo pa-đờ-suy và bước ra ngoài.
Khu vườn chìm trong bóng tối và lạnh lẽo. Mưa bắt đầu rơi, cơn gió lạnh như đang giằng xé những tán cây xào xạc. Đến góc vườn, ông ta gọi người canh gác, nhưng không có tiếng trả lời. “Tốt lắm,” người chủ ngân hàng thầm nghĩ. Có lẽ nhân viên canh gác đã đi đâu đó vì thời tiết xấu, hoặc đang ngủ trong nhà bếp hay nhà ươm cây.
“Nếu mình có giết thằng cha luật sư này, người ta sẽ đổ tội cho nhân viên canh gác,” người chủ ngân hàng thầm toan tính.
Trong bóng tối, ông ta lần mò tìm cánh cửa. Cửa mở không một tiếng động. Trong phòng giam, ánh sáng lờ mờ từ một ngọn nến hắt ra. Ông luật sư đang ngồi bên bàn. Dưới ánh nến chập chờn, người chủ ngân hàng chỉ thấy lưng, tóc và tay của người tù. Sách vở đọc dở nằm vương vãi trên thảm, bàn và hai chiếc ghế. Năm phút trôi qua, người tù vẫn ngồi bất động. “Có lẽ hắn đang ngủ,” người chủ ngân hàng thầm nghĩ.
“Tôi cho bạn biết, tôi khinh bỉ cách bạn đang sống. Tôi không thèm hai triệu rúp mà trước đây tôi khao khát. Tiền của bạn có mua được trí tuệ không? Không. Vì thế, tôi sẽ rời khỏi nơi này năm phút trước thời hạn vào trưa mai. Như vậy, tôi đã vi phạm giao ước.”
Ông ta tiến lại gần. Trước mắt ông ta, ngồi cạnh bàn không phải là hình hài của một con người bình thường. Đó là một bộ xương khô, da bọc xương, tóc dài và xoăn như tóc phụ nữ, râu ria mọc lởm chởm. Khuôn mặt vàng bệch, má hóp lại. Đôi bàn tay dài, khẳng khiu đến rợn người. Mái tóc pha màu xám bạc khiến không ai có thể đoán ông ta mới ngoài bốn mươi tuổi. Trên mặt bàn, trước cái đầu gục xuống, là một tờ giấy với những hàng chữ viết tay li ti.
“Thật đáng thương,” người chủ ngân hàng lẩm bẩm. “Hắn đang ngủ và có lẽ đang mơ về hai triệu rúp. Mình chỉ cần quăng cái thân hình tàn tạ này lên giường rồi đè cái gối lên mặt hắn vài phút là hắn chết ngạt. Nhưng trước hết, hãy đọc xem hắn viết gì.”
Mắt người chủ ngân hàng dán vào tờ giấy: “Ngày mai vào buổi trưa, tôi sẽ trở lại với tự do. Nhưng trước khi rời khỏi căn phòng này, tôi muốn nói với bạn đôi lời. Lương tâm tôi thanh thản và tôi đang đứng trước Thượng Đế, và Ngài nhìn tôi. Tôi nói thẳng với bạn rằng tôi coi thường tất cả những cuốn sách bạn đã gửi cho tôi, những thứ được gọi là hạnh phúc của con người. Trong mười lăm năm, tôi đã nghiên cứu về cuộc sống rất trần tục.
Trong những cuốn sách của bạn, tôi đã đi săn nai và ca hát nghêu ngao. Trong những cuốn sách của bạn, tôi đã chinh phục đỉnh Mt. Blanc. Từ đó, tôi đã ngắm nhìn mặt trời mọc vào buổi sáng. Trong những cuốn sách của bạn, tôi đã tạo ra những phép màu, thiêu rụi cả những thành phố, truyền bá những tôn giáo mới, chinh phục cả hoàn cầu… Những sách của bạn đã cho tôi trí tuệ. Tôi biết rằng tôi thông thái hơn tất cả các bạn. Bạn thật điên dại và đi sai đường. Bạn thờ phụng hình tượng chứ không tôn thờ ý tưởng. Bạn nhầm lẫn sai lầm với sự thật, cái xấu với cái đẹp. Tôi kinh ngạc vì bạn. Bạn đã đánh đổi cả bầu trời để lấy quả đất trần tục này. Tôi thực lòng không muốn tìm hiểu về bạn.
Tôi cho bạn biết, tôi khinh bỉ cách bạn đang sống. Tôi không thèm hai triệu rúp mà trước đây tôi rất muốn. Tiền của bạn có mua được trí tuệ không? Không. Vì thế, tôi sẽ rời khỏi nơi này năm phút trước thời hạn vào trưa mai. Như vậy, tôi đã vi phạm giao ước.”
“Trong những cuốn sách của bạn, tôi đã đi săn nai và ca hát nghêu ngao. Trong những cuốn sách của bạn, tôi đã chinh phục đỉnh Mt. Blanc. Từ đó, tôi đã ngắm nhìn mặt trời mọc vào buổi sáng. Trong những cuốn sách của bạn, tôi đã tạo ra những phép màu, thiêu rụi cả những thành phố, truyền bá những tôn giáo mới, chinh phục cả hoàn cầu…”
Sau khi đọc xong tờ giấy, người chủ ngân hàng già hôn lên đầu con người kỳ lạ kia. Ông ta bật khóc rồi bước ra ngoài. Chưa bao giờ, kể cả khi thua lỗ nặng nề trên thị trường chứng khoán, ông ta lại cảm thấy ghê tởm bản thân mình đến vậy. Trở lại căn phòng, ông ta nằm xuống giường. Những giọt nước mắt tội lỗi khiến ông ta chìm vào giấc ngủ muộn màng. Sáng hôm sau, ông ta thức dậy rất trễ. Vào buổi trưa, nhân viên canh gác hốt hoảng chạy đến báo tin người tù đã bỏ trốn. Người tù đã rời khỏi vườn, đi thẳng ra cổng rồi biến mất.
Người chủ ngân hàng cùng nhân viên canh gác lập tức đến góc vườn. Đúng như lời báo cáo, người tù không còn ở đó nữa. Để tránh những đàm tiếu không hay, ông ta nhặt tờ giấy trên bàn, gấp đôi lại và cất kỹ vào tủ sắt khi trở về phòng.
Câu chuyện về ván cược định mệnh này còn ẩn chứa nhiều bài học sâu sắc về giá trị cuộc sống, sự lựa chọn và nhận thức, mời bạn cùng khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
