Khi tâm trí không ngừng xao động như chú khỉ, việc tìm kiếm sự bình an nội tại đòi hỏi một phương pháp kỷ luật. Bài viết này sẽ khai mở ý nghĩa sâu xa của việc “dừng lại” và “quán chiếu” trong hành trình tu tập, đồng thời dẫn dắt bạn khám phá cách đưa những nguyên tắc này vào đời sống, tìm thấy sự tĩnh lặng và trí tuệ. Truy cập Website Chia sẻ Đạo Phật để bắt đầu hành trình khám phá của bạn.
Thành trì vững chắc của người tu
Hỏi: Kính bạch Thầy, con thường nghe nói đến hai khái niệm “Chỉ” và “Quán” trong tu tập, nhưng con chưa hiểu rõ ý nghĩa cũng như cách ứng dụng chúng như thế nào. Kính mong Thầy hoan hỷ giải thích để chúng con được tường tỏ.
Đáp: “Chỉ” có nghĩa là dừng lại, còn “Quán” là xem xét, quán chiếu. Nói “dừng lại” là dừng mọi vọng tưởng, không cho chúng khởi lên. “Xem xét” là quán chiếu vào tự tâm mình. “Chỉ” cũng là tên gọi khác của Định, còn “Quán” là tên gọi khác của Tuệ. Tâm của chúng ta thường ví như con khỉ, con vượn, luôn nhảy nhót, không bao giờ chịu đứng yên. Người tu tập hướng đến việc làm cho tâm vọng tưởng, lăng xăng ấy an trú lại một chỗ. Để chế ngự sự nhảy nhót của khỉ, ta dùng lồng nhốt. Tương tự, để tâm không còn lăng xăng, chạy theo ngoại cảnh, người tu cần dùng giới luật để ngăn chế, gọi là phòng phi chỉ ác, tức là ngăn ngừa những điều sai quấy do tâm vọng động sinh ra. Giới, Định, Tuệ là con đường duy nhất dẫn đến giác ngộ và giải thoát. Bất kể hành giả tu theo pháp môn nào, để đạt được mục tiêu này, đều cần áp dụng ba môn học này.
Chỉ có nghĩa là dừng lại, không cho vọng tưởng khởi lên. Quán là xem xét, quán chiếu vào tự tâm.
Để đạt được kết quả mong muốn trong tu tập, hành giả cần nắm vững phương pháp ứng dụng tu “Chỉ” (Định) và “Quán” (Tuệ).
Theo Ngài Thiên Thai Trí Giả Đại Sư trong quyển “Tu Tập Chỉ Quán Tọa Thiền Pháp Yếu”, phương pháp tu Chỉ Quán được chia thành hai cách thực hành chính:
- Tu tập trong tư thế ngồi thiền.
- Tu tập trong quá trình đối duyên, tiếp xúc với cảnh giới bên ngoài.
Trong bốn oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi, tư thế ngồi được xem là thù thắng hơn cả vì dễ nhiếp tâm. Khi tâm chưa thuần thục, việc tiếp xúc với cảnh giới bên ngoài dễ khiến tâm bị xao lãng, loạn động. Đối với việc tu “Chỉ”, có ba phương pháp chính:
- Hệ duyên thủ cảnh chỉ: Phương pháp này tập trung tâm ý vào một đối tượng cố định, ví dụ như chóp mũi hoặc vùng rốn, để tâm không bị tán loạn. Kinh điển ví von: “Cột tâm lại chẳng để cho buông lung, cũng như cơn giận bị xiềng.”
- Chế tâm chỉ: Phương pháp này theo dõi tâm khởi lên và chế phục nó, không cho tán loạn. Kinh điển dạy: “Năm căn nầy tâm là chủ, thế nên các ông phải khéo chế tâm.” Hai phương pháp trên đều là sự tướng, không cần quá chấp vào việc phân biệt.
- Thể chân chỉ: Phương pháp này nhận thức rằng vạn pháp tùy tâm mà biến hiện, tất cả đều do nhân duyên sinh, không có tự tánh. Khi nhận ra điều này, tâm không còn chấp trước. Nếu tâm không chấp thủ, vọng niệm sẽ không phát sinh, đó chính là “Chỉ”.
Hai pháp tu “Chỉ” và “Quán”, theo Tổ Thiên Thai, cần được áp dụng linh hoạt trong quá trình hành trì.
Đây là ba phương pháp tu “Chỉ” giúp hướng tâm vọng về định. Tuy nhiên, khi tu “Chỉ” quá lâu, hành giả dễ rơi vào trạng thái hôn trầm (buồn ngủ, uể oải). Vì vậy, cần kết hợp tu “Quán”. Tu “Quán” có hai loại:
- Đối trị quán: Hành giả sử dụng một đề mục trong ba mươi phẩm trợ đạo để quán sát, ví dụ như quán bất tịnh hoặc quán giới phân biệt. Mục đích là để đối trị những phiền não. Quán bất tịnh giúp đối trị tham dục, còn quán giới phân biệt giúp đối trị tâm ngu si chấp ngã.
- Chánh quán: Quán chiếu các pháp vốn không có tướng thật, tất cả đều do nhân duyên mà sinh. Bản chất của nhân duyên là không thật có, đó chính là “Thật tướng”. Khi quán chiếu rằng cảnh sở quán vốn là không, thì tâm năng quán cũng tự nhiên không còn khởi lên nữa.
Tóm lại, hai pháp tu “Chỉ” và “Quán” cần được áp dụng một cách linh hoạt. Khi tu “Chỉ” mà thấy tâm hôn trầm, hành giả chuyển sang tu “Quán” để nhận ra bản chất không thật của các pháp do nhân duyên sinh, từ đó hóa giải sự uể oải. Ngược lại, nếu tu “Quán” lâu mà tâm bị loạn động, hành giả quay về tu “Chỉ” để dừng mọi vọng tưởng, an trú tâm vào một cảnh, như hơi thở, để tâm định lại. Đây là phương pháp ứng dụng tu Chỉ và Quán. Do giới hạn về phạm vi, chúng tôi không thể đi sâu vào chi tiết. Phật tử muốn tìm hiểu thêm về pháp tu này, có thể tham khảo quyển “Tu Tập Chỉ Quán Tọa Thiền Pháp Yếu” của Ngài Thiên Thai Trí Giả Đại Sư.
Mong rằng những chia sẻ trên đây sẽ giúp quý độc giả hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách thực hành tu Chỉ, tu Quán. Để tiếp tục khám phá sâu hơn về con đường tu tập giải thoát, mời quý vị tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
