Hành trình hoàn thiện bản thân trong Đạo Phật được cha ông ta đúc kết qua ba không gian sống: gia đình, xã hội và nơi cửa Thiền. Mỗi môi trường mang đến những thử thách riêng, đòi hỏi sự chuyển hóa tâm thức ở các tầng bậc khác nhau, nhằm lánh xa điều ác và tiến đến giải thoát. Khám phá cách thức tu tập linh hoạt để đạt được sự bình an nội tại, bạn có thể tìm hiểu thêm tại Chiasedaophat.
Trong quá trình tu tập và hoàn thiện bản thân, cha ông ta đã đúc kết ba môi trường tu tập chính, phản ánh những cấp độ khác nhau trong việc rèn giũa tâm tính.
Ba môi trường này bao gồm: tu tại gia, tu chợ và tu chùa.
Mục đích cốt lõi của Đạo Phật là hướng con người đến điều thiện, lánh xa điều ác và cuối cùng là đạt đến sự giải thoát khỏi mọi khổ đau của cuộc đời.
Thấm nhuần triết lý sâu sắc này, ông cha ta từ ngàn xưa đã đúc kết và lưu truyền một câu tục ngữ mang ý nghĩa giáo dục, răn dạy và đánh giá quá trình tu tập qua các môi trường khác nhau:
“Thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ, thứ ba tu chùa.”
Câu tục ngữ này có thể được hiểu theo nhiều cách, phản ánh sự thâm thúy trong quan niệm của người xưa về con đường tu tập.
1. Đánh giá mức độ khó khăn trong tu tập
Một cách hiểu phổ biến là câu tục ngữ này đề cập đến mức độ khó khăn của việc tu tập tại mỗi môi trường. Theo đó, tu tại gia được xem là khó nhất, tiếp đến là tu chợ, và tu chùa là môi trường thuận lợi nhất.
Quả thực, mục tiêu của tu tập là buông bỏ những ràng buộc trần thế, xả ly tham ái, sân hận và si mê để đạt đến sự an lạc nội tâm. Việc thực hiện điều này ngay trong môi trường gia đình, nơi có vô số yếu tố níu kéo, lại càng trở nên thử thách. Ngũ dục (tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ) luôn tiềm ẩn nguy cơ khiến con người đắm nhiễm. Bên cạnh đó, các mối quan hệ gia đình, dù là tình yêu thương hay mâu thuẫn, đều có thể trở thành nguồn gốc của khổ đau và luân hồi. Tham, sân, si dễ dàng nảy sinh trong cuộc sống thường nhật tại gia. Vì vậy, tu tại gia được xem là vô cùng khó khăn.
Môi trường chợ cũng đặt ra nhiều thử thách. Mục đích chính của việc đến chợ thường là mưu sinh, trao đổi, đặt lợi ích kinh tế lên hàng đầu, đôi khi dẫn đến tranh chấp vì những lợi ích nhỏ nhoi. Hơn nữa, chợ là nơi ồn ào, náo nhiệt, đầy rẫy sự cạnh tranh và bon chen, ít có không gian cho sự tĩnh lặng và chiêm nghiệm.
Ngược lại, chùa chiền thường là những nơi thanh tịnh, cách biệt với thế tục, cung cấp đầy đủ điều kiện thuận lợi cho việc tu tập như kinh sách, không gian thiền định. Trong quá khứ, các ngôi chùa thường được xây dựng ở những vùng xa xôi, hẻo lánh, giúp tăng sự tĩnh lặng. Quan hệ trong chùa cũng dựa trên tinh thần “thiểu dục, tri túc” (ít ham muốn, biết đủ), tạo điều kiện lý tưởng cho việc tu hành. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, khi nhiều ngôi chùa được xây dựng giữa lòng đô thị sầm uất để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của số đông, môi trường tu tập tại chùa cũng có thể đối mặt với những thách thức nhất định.
2. Đánh giá cao hay thấp các môi trường tu tập
Câu tục ngữ cũng có thể phản ánh quan điểm coi trọng hay xem nhẹ các môi trường tu tập, qua đó đánh giá cao những người nỗ lực tu hành trong hoàn cảnh khó khăn. Nếu xem tu tại gia là khó nhất, thì đây cũng là môi trường được người xưa đặt lên hàng đầu, đề cao những ai có thể tu tập tốt trong hoàn cảnh này. Việc phục hồi câu lục có thể là: “Thứ nhất [là người] tu tại gia”. Điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của đạo Phật về việc độ sinh cho tất cả chúng sinh. Phật tử tại gia là lực lượng đông đảo và đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ, lan tỏa giáo pháp. Do đó, câu tục ngữ này vừa thể hiện sự trân trọng, vừa là lời động viên dành cho những phật tử tại gia trên con đường tu tập.
3. Thứ bậc và tiến trình tu tập
Một cách diễn giải khác cho rằng câu tục ngữ chỉ ra một trình tự, một lộ trình cần trải qua trong quá trình tu tập. Theo quan niệm này, để tu tập tốt tại chùa, con người cần phải có nền tảng vững chắc từ việc tu tại gia, sau đó đến tu chợ, và cuối cùng mới là tu chùa. Với cách hiểu này, môi trường chùa được đánh giá là đỉnh cao của quá trình tu tập.
Tại sao lại bắt đầu từ tại gia? Trong gia đình, chúng ta tiếp xúc với những mối quan hệ thân thuộc nhất: vợ chồng, con cái, anh em. Việc tu tập là để chuyển hóa tâm tính theo hướng từ, bi, hỷ, xả, trở nên hiền hòa, bao dung hơn. Những phẩm chất này cần được thể hiện đầu tiên trong cách ứng xử với người thân. Nếu tu hành mà lại đối xử tệ bạc với gia đình thì đó không phải là kết quả của sự tu tập chân chính. Hơn nữa, đạo Phật đề cao đạo hiếu, như tấm gương sáng của Bồ tát Mục Kiền Liên, đã ăn sâu vào đời sống văn hóa, xã hội, đặc biệt là trong dịp Vu Lan báo hiếu.
Sau khi đã tu tập tốt tại gia, bước tiếp theo là tu chợ. Chợ là nơi hội tụ của nhiều tầng lớp xã hội, những người không quen biết. Tại đây, việc giữ tâm từ ái, khoan dung với tất cả mọi người, không tranh giành, cãi vã, thể hiện sự mở rộng lòng thương yêu đến cộng đồng. Điều này cho thấy quá trình tu tập đã tiến thêm một bước quan trọng, vượt ra khỏi phạm vi gia đình để lan tỏa tình yêu thương ra xã hội rộng lớn hơn, mà chợ là một hình ảnh thu nhỏ.
Cuối cùng, với hành trang tu tập vững chắc từ tại gia và ngoài xã hội, con người bước vào chùa. Tại đây, họ có cơ hội đạt đến mục đích tối thượng là sự giải thoát. Việc vào chùa với tâm thế kính Phật, trọng Tăng, học hỏi giáo Pháp – tiếp xúc với Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng) – đòi hỏi một trình độ tu hành đủ thanh tịnh, đã được rèn giũa qua quá trình tu tại gia và tu chợ. Đây là sự chuẩn bị cần thiết để tiếp cận những giá trị cao quý nhất.
Tóm lại:
Câu tục ngữ “Thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ, thứ ba tu chùa” có thể được lý giải theo ba góc độ: mức độ khó khăn của quá trình tu tập, sự coi trọng các môi trường tu tập khác nhau, và thứ tự các giai đoạn trong tiến trình tu tập.
Dù diễn giải theo cách nào, điểm chung xuyên suốt là giáo lý của đạo Phật luôn thích ứng với căn cơ và hoàn cảnh của mỗi người trong mọi môi trường xã hội. Đây có lẽ chính là dụng ý sâu sắc mà câu tục ngữ muốn truyền tải.
Bùi Trọng Tài
Tạp chí Nghiên cứu Phật học số 6/2014
Để khám phá sâu hơn về những triết lý ẩn chứa trong câu tục ngữ kinh điển này, mời quý độc giả cùng tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
