Hành trình khám phá bản thân trong Phật giáo nhấn mạnh việc trau dồi trí tuệ và lòng từ bi để đạt đến giác ngộ. Cốt lõi của sự tu tập này là chuyển hóa tâm thức, hướng đến sự giải thoát khỏi khổ đau, như biển cả chỉ có một vị mặn duy nhất. Để hiểu rõ hơn về con đường này, hãy cùng ghé thăm Chia sẻ Đạo Phật.
Trong hành trình tu tập, con người thường hướng nội để khai phá tiềm năng trí tuệ, đánh thức Phật tánh sẵn có và tiến bước trên con đường Giác ngộ, giải thoát. Cốt lõi của giáo dục Phật giáo là hướng dẫn hành giả từ bỏ điều ác, thực hành điều thiện và đạt đến quả vị Bồ đề. Điều này được tóm lược trong bài kệ kinh điển:
Chư ác mạc tác
Chúng thiện phụng hành
Tự tịnh kỳ ý
Thị chư Phật giáo.
(Pháp cú, kệ 183)
Tương tự như biển cả chỉ có một vị mặn duy nhất, giáo lý Đức Phật thuyết giảng cũng chỉ mang một hương vị duy nhất là giải thoát. Kinh Tăng Chi ghi lại lời Phật dạy: “Này Paharada, biển lớn chỉ có một vị, đó là vị mặn. Cũng vậy, này Paharada, pháp này của Ta cũng chỉ có một vị là vị giải thoát.” (Tăng chi III). Điều này khẳng định tính nhất quán trong toàn bộ Tam Tạng giáo điển, luôn xuyên suốt bởi hai dòng chảy chính: Từ bi và Trí tuệ. Nền tảng của hai phẩm chất này là Tam Vô lậu học: Giới, Định, Tuệ. Thông qua việc tu tập trên cơ sở này, hành giả chuyển hóa từ trạng thái mê lầm sang giác ngộ và giải thoát, biến thức thành Như Lai tạng. Quá trình này bao gồm việc phá trừ chấp trước vào bản ngã và các pháp, xóa bỏ sự phân biệt giữa thế giới chủ quan và khách quan. Mục tiêu là nhận chân bản tánh vô ngã, bình đẳng và viên dung của vạn pháp.
Dù có sự phân biệt về các thừa tu tập, nhưng xét trên tổng thể, chỉ có duy nhất một thừa là Phật thừa.
Trong suốt 45 năm hoằng pháp, Đức Phật đã tùy duyên ứng cơ, giảng dạy nhiều phương tiện khác nhau để dẫn dắt chúng sinh trên con đường giải thoát. Các nhà nghiên cứu Phật học sau này đã phân loại giáo lý của Ngài theo thời kỳ thuyết pháp, phản ánh sự phong phú và thâm sâu của các đề mục giảng dạy:
Hoa Nghiêm tối sơ tam thất nhật.
A Hàm thập nhị, Phương Đẳng bát,
Nhị thập nhị niên Bát Nhã đàm,
Pháp Hoa, Niết Bàn cộng bát niên.
Quan niệm quay về với bản thể nguyên sơ là tư tưởng bao trùm mọi phương pháp giáo dục của Đức Phật. Mặc dù thời A Hàm tập trung vào thế giới Hữu cho hàng Tiểu thừa, thời Bát Nhã thuyết giảng về thế giới Không cho Đại thừa, và thời Duy Ma, Thắng Man, Pháp Hoa trình bày về phi hữu phi không của Nhất thừa, thì thời Hoa Nghiêm, được Đức Phật thuyết giảng trong 21 ngày đầu tiên sau khi thành đạo, nhắm đến các cõi trời và Bồ tát từ sơ địa trở lên. Đây là minh chứng cho phương pháp giáo dục bằng “phương tiện thiện xảo”, khả năng thuyết giảng khéo léo, tùy duyên hóa độ chúng sinh để đạt đến Phật thừa. Do đó, dù có sự phân biệt về các thừa tu tập, nhưng xét trên tổng thể, chỉ có duy nhất một thừa là Phật thừa. “Ba thừa cũng chỉ là một thừa. Ba thừa là phương tiện, một thừa mới là cứu cánh. Chứng đắc nhất thừa là chứng đắc vô thượng giác ngộ. Vô thượng giác ngộ chính là Niết bàn giới. Và Niết bàn giới chính là pháp thân của Như lai.” Con đường dẫn đến quả vị Nhất thừa bắt đầu từ Bồ đề tâm, được vun bồi bởi lòng đại bi, giới, nguyện và hạnh, để đơm hoa kết trái trí tuệ Nhất thừa. Bồ đề tâm là khởi điểm, Nhất thừa là cứu cánh; Bồ đề tâm là chánh nhân, Nhất thừa là chánh quả trên con đường Bồ tát đạo.
Tư tưởng giáo dục Nhất thừa của Phật giáo bao hàm mọi đối tượng, không loại trừ ai khỏi khả năng giáo dục và đạt thành quả.
Nền tảng của Bồ đề tâm chính là niềm tin. Biển Phật pháp mênh mông vô lượng chỉ có thể thâm nhập bằng tín tâm. Kinh Hoa Nghiêm dạy: “Tín là căn nguyên của đạo, là mẹ của công đức, nuôi lớn hết thảy thiện pháp, đoạn trừ lưới nghi, đưa vượt qua dòng nước ái dục, khai thị con đường tối thượng dẫn đến Niết bàn.” Nguyên văn:
“Tín vi đạo nguyên công đức mẫu
Trưởng dưỡng nhất thiết chư thiện căn
Thoát ly sanh tử xuất mê lưu
Trực vãng Niết bàn vô thượng đạo.”
Đạo Phật lấy con người làm trung tâm giáo dục, nhằm mục đích chuyển hóa từ mê lầm đến giác ngộ. Đạo Phật không tách rời cuộc đời, mà hòa quyện vào đó. Đạo vốn là đời sống được giác ngộ, giải thoát khỏi phiền não và lậu hoặc, mang lại an lạc, hạnh phúc đích thực cho con người trong hiện tại và tương lai. Tư tưởng giáo dục Nhất thừa của Phật giáo không loại trừ bất kỳ đối tượng nào khỏi khả năng giáo dục và đạt thành quả. Đây là hệ quả tất yếu, một tầm nhìn trí tuệ và bình đẳng đối với mọi chúng sinh, xuất phát từ lời dạy: “Nhất thiết chúng sanh giai hữu Phật tánh”. Khi vô minh và phiền não được đoạn trừ, Phật tánh sẽ hiển lộ, giúp chúng ta thành Phật ngay giữa cõi Ta bà ngũ trược này. Từ kẻ căn cơ thấp nhất đến người nữ, hay cả những người lầm lỗi, đều có khả năng thành Phật. “Mục tiêu Nhất thừa không chỉ là mục tiêu hướng thượng của Bồ tát, mà là cứu cánh cho bất kỳ ai nỗ lực thể hiện trọn vẹn ý nghĩa sinh tồn của mình trong cuộc đời.”
Đạo Phật tập trung vào việc chuyển hóa con người từ mê lầm đến giác ngộ, xem đạo và đời là một thể thống nhất mang lại an lạc.
Con đường giáo dục Phật giáo, dù có nhiều phương tiện, tựu trung quy về ba lĩnh vực: Giới học, Định học và Tuệ học. Con đường tu tập để đạt Giác ngộ, Giải thoát cũng không nằm ngoài ba lĩnh vực này. Hành giả muốn đạt được quả vị thù thắng, an lạc và hạnh phúc đích thực phải nỗ lực tu tập và thực hành theo con đường ấy. Như Herbert Spencer đã nói: “Mục đích của giáo dục không phải là để biết mà là để hành động.” Giáo pháp của Đức Phật là phương tiện, như Ngài đã dạy: “Nhất thiết Tu-đa-la giáo như tiêu nguyệt chỉ.” Điều quan trọng là chúng ta phải vận dụng giáo pháp ấy vào thực hành tu tập như thế nào để mang lại những quả vị tốt đẹp.
Khám phá sâu hơn về tư tưởng giáo dục Phật giáo và những bài học quý giá cho hành trình khai sáng tâm trí của bạn trong chuyên mục Đạo phật.
