Mọi sự tồn tại trên đời đều tuân theo một quy luật tất yếu của sự biến đổi không ngừng, từ hình thành đến suy tàn rồi tan biến. Hiểu rõ bản chất phù du này giúp ta nhận thức sâu sắc hơn giá trị của mỗi khoảnh khắc và buông bỏ những chấp niệm. Khám phá ý nghĩa sâu xa của sự vô thường qua lăng kính chiêm nghiệm tại Chiasedaophat để tìm thấy sự an lạc.
Mọi thứ trong thế giới này đều luôn thay đổi và tan biến, đó chính là quy luật vô thường. Vô thường có nghĩa là sự không thường trực, không bền vững, mọi thứ đều biến đổi từ trạng thái này sang trạng thái khác và cuối cùng sẽ hoại diệt theo một chu trình tự nhiên.
Hãy hình dung như một làn sóng trên biển: khi sóng nổi lên là “thành” (hoặc “sanh”), khi đạt đỉnh cao nhất là “trụ”, khi hạ dần xuống là “hoại” (hoặc “dị”), và khi tan biến vào lòng biển là “không” (hoặc “diệt”). Mọi sự vật trong vũ trụ, từ hạt cát nhỏ bé đến các vì sao, đều trải qua bốn giai đoạn này, do đó chúng được gọi là vô thường.
Cuộc sống này vốn dĩ vô thường, và càng thấu hiểu điều đó, chúng ta càng biết trân trọng.
Thấu hiểu quy luật vô thường giúp chúng ta đối trị với tham ái và sự mê mờ.
1. Thân thể vô thường
Cơ thể chúng ta luôn trong trạng thái sinh diệt từng khoảnh khắc, và dòng chảy thời gian âm thầm đưa chúng ta tiến dần đến cái chết. Khoa học ngày nay đã chứng minh rằng các tế bào trong cơ thể luôn thay đổi, đó là lý do chúng ta lớn lên, già đi và rồi qua đời. Thân thể con người mong manh như tuyết tan trên cành cây hay sương sớm đọng trên ngọn cỏ, chỉ tồn tại trong khoảnh khắc rồi biến mất. Không ai có thể thoát khỏi vòng sinh, lão, bệnh, tử.
Ngay từ khi còn trong bụng mẹ, chúng ta đã phải chịu khổ đau trong một môi trường tối tăm, chật chội. Từ lúc chào đời cho đến khi trưởng thành, chúng ta phải đối mặt với vô số bệnh tật, tai ương, lo buồn và phiền muộn. Tuổi già còn mang đến nhiều khổ đau hơn nữa: da nhăn nheo, tóc bạc, má hóp, răng rụng, cơ thể yếu đuối, đi lại khó khăn, bệnh tật triền miên. Cuối cùng, chúng ta sẽ bước vào cõi chết, và khi rời bỏ cõi đời này, chúng ta chỉ mang theo những nghiệp lành hoặc dữ đã tạo ra.
Câu chuyện trong kinh Tứ Thập Nhị Chương kể rằng, khi Đức Phật còn tại thế, Ngài đã hỏi các Tỳ-kheo về thời gian sống của con người. Có vị Tỳ-kheo trả lời là 100 năm, vị khác nói 70 năm, còn vị thứ ba thì cho là chỉ vài ngày. Cuối cùng, một vị Tỳ-kheo thưa rằng: “Mạng người sống trong vòng một hơi thở.” Đức Phật đã khen ngợi vị Tỳ-kheo này là người đã giác ngộ.
Thân thể chúng ta tồn tại nhờ vào các yếu tố bên ngoài. Khi các yếu tố này không còn, thân thể sẽ tan rã. Khi quy luật vô thường đến, chúng ta mới nhận ra rằng mọi thứ chỉ như một giấc mơ, và chỉ có nghiệp duyên lành hay dữ mới đi theo ta.
2. Tâm thức vô thường
Tâm thức vô thường dễ bị xáo trộn, ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống mỗi người.
Sự vô minh chính là không nhận biết được quy luật vô thường và sự sinh diệt của vạn pháp.
Nếu thân thể là vô thường, thì tâm thức có vô thường hay không? Tâm thức còn sinh diệt vô thường hơn cả thân thể, nó thay đổi từng niệm, từng sát-na. Khi đối diện với cảnh giới, tâm thức liền sinh khởi những cảm xúc vui, buồn, thương, ghét, giận hờn.
Lúc thì chúng ta hoài niệm về quá khứ, nuối tiếc những gì đã qua. Lúc thì mơ mộng về tương lai. Trong hiện tại, chúng ta luôn bồn chồn lo lắng, không lúc nào được yên. Tâm thức thay đổi không ngừng, chập chờn như sóng biển, nên Đức Phật gọi đó là “tâm viên ý mã” (tâm như khỉ chuyền cành, ý như ngựa chạy rong).
Người phàm phu lầm chấp rằng tâm mình là thật, từ đó sinh ra vô số lỗi lầm như độc đoán, cố chấp, kiêu ngạo, hay áp đặt người khác. Họ thường nói: “Tính tôi nóng lắm, đừng chọc giận tôi.”
Những tính xấu như sân si, hung hăng mà không chịu sửa đổi, còn công khai nói ra, đó thực sự là sự mê muội.
Tâm thức vô thường dễ bị xáo trộn, nó len lỏi vào cuộc sống của mỗi người, bất kể họ xuất gia hay tại gia.
Trong kinh Pháp Cú, Đức Phật dạy:
“Người trí cần canh giữ tâm,
Như người bảo vệ thành quách.
Hãy tự tâm mình cũng vậy,
Cần phải phòng hộ cẩn thận.
Dù chỉ trong khoảnh khắc ngắn,
Cũng không được lơ là.
Ngay lập tức sẽ sa đọa.”
Vậy “phòng hộ tâm” là gì? Đó là chúng ta phải nhiếp phục sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Kinh A-hàm đưa ra 11 phương pháp tu tập giúp tâm an lạc và giải thoát:
- Tự mình là người thầy dẫn đường, hoặc thân cận, học hỏi từ những người bạn tốt để tiếp thu điều hay lẽ phải.
- Giữ gìn giới luật, oai nghi chỉnh tề, phòng hộ các căn. Dù chỉ phạm một lỗi nhỏ cũng phải lo sợ và sám hối.
- Khởi tạo những điều thiện chưa có, nuôi dưỡng những điều thiện đã có. Ngăn chặn những điều ác chưa phát sinh, và diệt trừ những điều ác đã lỡ gây ra.
- Tránh xa những cuộc trò chuyện vô bổ, phi pháp. Khi nói, cần nói đúng như chánh pháp, luôn ca ngợi hạnh thiểu dục tri túc, chia sẻ về giới, định, tuệ, và giải thoát tri kiến.
- Quán chiếu thân thể bất tịnh.
- Quán chiếu tâm thức vô thường.
- Quán chiếu vạn pháp vô ngã.
- Quán chiếu thọ nhận là khổ.
- Thực hành phép quán hơi thở (sổ tức).
- Tu tập tâm từ bi.
- Tu tập quán niệm về vô thường.
Tóm lại, mọi pháp đều do tâm tạo. Khi có ý định làm bất cứ việc gì, chúng ta cần dùng trí tuệ để xem xét. Nếu hành động đó mang lại lợi ích cho mình và người khác, hãy nỗ lực thực hiện. Ngược lại, nếu nó gây hại cho cả hai hoặc lợi mình hại người, cần phải dừng lại. Để có trí tuệ sáng suốt, điều quan trọng là tâm phải thanh tịnh. Hãy tự mình là người thầy, gần gũi những người thiện lành, cố gắng giữ giới và phòng hộ các căn. Khi nói, hãy nói lời đạo đức, tích cực làm việc thiện. Quán chiếu thân thể là nhơ bẩn, vật chất là giả tạm, tâm không thật, pháp chỉ là phương tiện. Khi thấy biết tất cả mà không bị ô nhiễm hay chấp trước, đó là tâm chân thường, chân lạc, tự tại giải thoát. Đây là phương pháp nhiếp tâm để duy trì chánh niệm, phản tỉnh, thanh lọc, giúp tâm trở nên trong sạch. Mọi hoàn cảnh xung quanh, dù động hay tịnh, khổ hay vui, tốt hay xấu, đều do tâm chúng ta tạo ra.
3. Hoàn cảnh vô thường
Vô thường là quy luật chi phối tất cả, từ thân thể, tâm thức đến mọi hoàn cảnh.
Chúng ta đã chứng kiến không biết bao nhiêu cảnh vinh nhục, sang hèn, được mất, hơn thua diễn ra trong cuộc sống. Dù có sở hữu nhà lầu, xe hơi, tài sản tích trữ đầy nhà, chỉ cần một trận động đất, thiên tai, hỏa hoạn, bão lũ hay chiến tranh xảy ra, tất cả cũng có thể biến thành tro tàn, gạch vụn vùi sâu dưới lòng đất.
Vô thường là quy luật chi phối tất cả sự vật, từ thân thể, tâm thức đến mọi hoàn cảnh. Thấu hiểu quy luật này, chúng ta sẽ có một phương thuốc diệu kỳ để chữa lành căn bệnh tham ái và sự mê mờ. Chúng ta đã khổ đau vì những sắc màu đẹp xấu, vì âm thanh hay dở, vì mùi vị ngọt bùi cay đắng, vì những vật dụng vừa ý. Giờ đây, chúng ta hãy dùng “giáo lý vô thường” như một liều thuốc để loại bỏ tham ái và hướng đến sự an tĩnh trong tâm hồn.
Cuộc đời vốn vô thường, ai biết được ngày mai sẽ gặp lại ai.
Khi nhận thức được sự vô thường, con người sẽ dễ dàng giữ được sự bình tĩnh, thản nhiên trước những biến cố bất ngờ và chấp nhận sự chia ly trong tình thân.
Hiểu về vô thường, con người dám hy sinh tài sản, thậm chí cả sinh mạng để làm những việc nghĩa.
Nhận thức được vô thường, chúng ta sẽ chán ghét những thú vui tạm bợ, giả dối để tìm kiếm những niềm vui chân thật và bền vững. Bởi lẽ, niềm vui chân thật và tánh thường còn luôn tồn tại, nhưng chúng ẩn sâu bên trong lớp vỏ giả tạm mà chúng ta chưa nhận ra. Khi chúng ta quyết tâm gạt bỏ những thứ giả dối, giá trị chân thật, hạnh phúc đích thực và Phật tánh sáng suốt sẽ hiển lộ vĩnh cửu.
Mong rằng những chia sẻ này về sự vô thường của thân, tâm và hoàn cảnh sẽ giúp bạn có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống, mời bạn tiếp tục khám phá những bài viết khác trong chuyên mục Đạo phật để có thêm những kiến thức bổ ích.
