Hòa mình vào không khí mùa Xuân an nhiên, Chia sẻ Đạo Phật mời bạn khám phá quan niệm sâu sắc về sự trở lại của vạn vật qua lăng kính Thiền tông. Bài thơ của Thiền sư Trúc Lâm Yên Tử đã vẽ nên một bức tranh tinh tế về hành trình chuyển hóa từ sự say đắm thế gian đến sự tĩnh lặng chiêm nghiệm, nơi chỉ còn lại tiếng lòng hòa cùng cánh hoa rơi trong khoảnh khắc giác ngộ.
Quan niệm về mùa Xuân trong Thiền tông
Khi bước vào cửa Thiền, các tăng sĩ có những chiêm nghiệm sâu sắc về ý nghĩa của mùa Xuân. Thiền sư Trúc Lâm Yên Tử, Điều Ngự Giác Hoàng, đã diễn tả quan niệm của mình qua bài thơ:
Niên thiếu hà tằng liễu sắc không
Nhất Xuân tâm sự bách hoa trung
Như kim khám phá Đông hoàng diện
Thiền bản bồ đoàn khán trụy hồng
Dịch nghĩa:
Thuở bé chưa từng thấu rõ lẽ sắc không
Mỗi độ Xuân về, lòng đầy tâm sự giữa muôn hoa
Nay đã thấu rõ diện mạo của Chúa Xuân
Ngồi trên bồ đoàn Thiền định, chỉ còn ngắm cánh hoa rơi.
Đất trời có mùa xuân, con người có tuổi xuân. Mùa xuân của đất trời đầy hoa thơm sắc thắm, tuổi xuân của con người đầy sức sống tình yêu.
Khi còn ở ngôi vị Hoàng đế, trước khi giác ngộ đạo lý, mỗi độ Xuân về với muôn hoa đua nở, vị vua trẻ tuổi không khỏi bị cuốn hút bởi vẻ đẹp rực rỡ và hương thơm ngào ngạt. Sắc hương của hoa quyện vào tâm hồn, mang đến bao nỗi niềm suy tư.
Tuy nhiên, sau khi xuất gia, cạo bỏ mọi danh vọng và vật chất thế gian, Ngài bước chân vào cửa Thiền. Qua quá trình tu tập miên mật, Ngài đã khai phá được chân lý vũ trụ và nhận ra bản tánh chân thật của chính mình. Lúc này, Ngài không còn bị sắc hương thế tục lôi cuốn. Tâm hồn Ngài trở nên tĩnh lặng, tự tại. Ngồi an nhiên trên bồ đoàn, Ngài chiêm nghiệm sự sinh diệt của vạn vật, từ đó thấu hiểu rằng hoa nở hay hoa tàn không còn khiến tâm hồn người tu sĩ xao động.
Dòng thời gian trôi chảy không ngừng, vạn vật luôn biến đổi trong quy luật sinh diệt. Nhưng dưới con mắt của một Thiền sư đạt đạo, vẫn tồn tại một thực tại vĩnh cửu, thoát ly khỏi sự ràng buộc của thời gian và quy luật sinh diệt.
Lời nhắn nhủ của Thiền sư Giác Hải
Thiền sư Giác Hải, một vị danh sư đời Lý, cũng có những chiêm nghiệm sâu sắc về mùa Xuân:
Xuân lai hoa điệp thiện tri thì
Hoa điệp ưng tu cộng ứng kỳ
Hoa điệp bản lai giai thị huyễn
Mạc tu hoa điệp hướng tâm trì
Dịch nghĩa:
Xuân về, hoa và bướm gặp nhau đúng thời
Hoa và bướm lẽ ra phải cùng hòa hợp theo thời tiết
Thực chất, hoa và bướm xưa nay đều là huyễn hóa
Đừng để tâm mình bị cuốn theo hoa bướm.
Con người và vạn vật đều bị cuốn trôi theo dòng thời gian vô tận. Sự sinh diệt, sự sống và cái chết của vạn vật đều tuân theo quy luật của tự nhiên. Hoa nở, bướm lượn tìm hương đều gắn liền với mùa Xuân. Nếu chúng ta cứ chấp trước vào bản thân hay ngoại cảnh, chúng ta sẽ bị cuốn vào vòng luân hồi sinh tử không ngừng.
Chúng ta cần phải dũng cảm đối diện với lẽ thật của bản thân và ngoại cảnh, để nhận ra rằng tất cả chỉ là những hiện tượng tạm bợ, vô thường, do nhân duyên mà hợp thành. Chúng là huyễn hóa, không có gì là thật. Chỉ có chân tâm của chính mình mới là cái chân thật bất sinh bất diệt, mà bấy lâu nay chúng ta đã lãng quên. Giờ đây, chúng ta phải kiên quyết sống thật với chân tâm của mình, không một giây lơ là. Đó chính là đặt chân trên con đường giải thoát, gỡ bỏ xiềng xích của vòng sinh tử luân hồi. Đây là lời khuyên của Thiền sư Giác Hải, nhắc nhở chúng ta phải “hướng tâm trì” – giữ vững tâm mình.
Mùa Xuân bất tận của Thiền sư Chân Không
Thiền sư Chân Không đã mang đến một góc nhìn mới mẻ về mùa Xuân, vượt lên trên quy luật sinh diệt của thời gian:
Xuân đến Xuân đi ngỡ Xuân hết
Hoa nở hoa tàn chỉ là Xuân.
Khi quan sát sự vận động của thời gian, con người thường cảm thấy lo âu và tiếc nuối. Thấy Xuân đến rồi lại nghĩ đến Xuân sẽ qua, sợ hãi sẽ không còn tìm thấy mùa Xuân nữa. Tâm trạng khát khao và lo sợ này giày vò con người, khiến họ khô héo và bất an về tương lai mờ mịt.
Tuy nhiên, đối với người tu Thiền, khái niệm “hôm nay” và “ngày mai” trở nên vô nghĩa. Chúng chỉ như những chiếc áo cũ, mới được thay đổi trên một cơ thể. Một đứa trẻ có thể buồn bã khi mặc áo cũ và vui mừng khi có áo mới, bởi vì chúng quên mất bản thân mình mà chỉ nhớ đến chiếc áo. Nếu chúng chỉ biết vui buồn theo chiếc áo, thì đó là sự nông cạn.
Người lớn hơn, với kinh nghiệm sống phong phú, hiểu rằng bản thân đã thay đổi qua biết bao lần chiếc áo. Khi nhận ra lẽ thật, họ không còn bận tâm đến những hình tướng giả dối bên ngoài nữa. Vì vậy, Thiền sư Chân Không đã kết luận: “Hoa nở hoa tàn chỉ là Xuân”. Đó chính là sự tồn tại vĩnh cửu, vượt ngoài mọi biến đổi.
Quan niệm về Xuân của Thiền sư Trung Hoa
Chuyển sang các Thiền sư Trung Hoa, chúng ta thấy những quan niệm độc đáo không kém. Thiền sư Cao Phong Diệu đã ngâm nga bốn câu thơ trong ngày Tết Nguyên Đán:
Bách niên nan ngộ tuế triều Xuân
Xá nữ sơ trang việt dạng tân
Duy hữu Đông thôn vương đại tả
Y tiền mãn diện thị ai trần
Dịch nghĩa:
Trăm năm khó gặp một lần Xuân
Cô gái trẻ trang điểm xinh đẹp, trông thật mới lạ
Chỉ có người phụ nữ lớn tuổi ở làng Đông
Trên mặt vẫn còn phủ đầy bụi trần.
Đất trời có vạn mùa xuân, con người vẫn luôn ca ngợi và chờ đón mùa xuân – Ảnh minh họa
Mùa Xuân là thời điểm khí hậu ấm áp, cây cỏ đâm chồi nảy lộc, khoác lên mình chiếc áo mới. Cảnh vật và con người cùng hòa mình vào không khí rộn ràng. Những cô gái trẻ tuổi ăn mặc lộng lẫy, đi thăm hỏi chúc tụng nhau, tạo nên một bức tranh Xuân sinh động.
Tuy nhiên, giữa khung cảnh tưng bừng đó, có một hình ảnh đối lập: một phụ nữ lớn tuổi ở làng Đông, vẫn giữ vẻ trang nghiêm, im lìm như pho tượng, mặc cho bụi thời gian phủ lên mình. Gương mặt bà vẫn bình thản, an nhiên, không hề thay đổi.
Đây là một cách diễn tả tinh tế của Thiền sư, nhằm chỉ ra rằng, bên cạnh sự biến đổi không ngừng của hình tướng bên ngoài, luôn tồn tại một sự tĩnh lặng, bất sinh bất diệt.
Diệu lý bất sinh bất diệt của Thiền sư Tiếu Ẩn Hân
Thiền sư Tiếu Ẩn Hân đã làm sáng tỏ hình ảnh rực rỡ ẩn chứa trong hiện tượng mịt mù, và diệu lý bất sinh bất diệt nằm gọn trong cảnh vật sôi động:
Kim cang chánh thể lộ đường đường
Vạn tượng sum la bát-nhã quang
Dẫn khứ lai cơ siêu đương niệm
Vô âm dương địa lý toàn chương
Mộc kê báo hiểu đề thâm hạng
Thạch nữ nghinh Xuân xuất động phòng
Cộng hỷ long hồ đa đoan khí
Thiền phong thời tống ngự lê hương
Dịch nghĩa:
Thể Kim Cang chân thật hiện rõ ràng
Muôn tượng sum la đều là ánh sáng Bát-nhã
Vượt thoát mọi niệm tưởng về sinh diệt
Nơi âm dương chưa phân định, lý lẽ bày tỏ toàn vẹn
Gà trên cây gáy sáng trong đêm vắng
Người con gái đá mừng Xuân bước ra khỏi phòng
Rồng dưới hồ phun hơi, muôn vàn khí sắc
Gió Thiền đưa hương trầm tiễn khách Xuân.
Trong muôn vàn cảnh vật, thể Kim Cang Bát-nhã đã ẩn chứa sẵn sự rực rỡ. Chỉ cần dứt bỏ mọi niệm tưởng về sinh diệt, chánh niệm sẽ hiện tiền, vượt ngoài mọi đối đãi. Chính nơi âm dương chưa phân định, chân lý mới hiển bày.
Thật đẹp đẽ thay, trên cảnh tượng ồn ào, biến động lại ẩn chứa sự bất động. Như gà gỗ cất tiếng gáy, người con gái đá mừng Xuân. Rồng nhả hơi trên mặt hồ tĩnh lặng, cùng đón chào mùa Xuân. Lò trầm tỏa khói, quyện theo mây gió, tiễn đưa vị khách Xuân vừa đến.
Đó là ảo ảnh lồng trong chân thường, và chân thường hiển bày trong ảo ảnh. Điều này giúp chúng ta không còn lầm lẫn tìm kiếm chân lý bên ngoài sự vật vô thường, không còn bỏ quên chân tâm để chạy theo vọng tưởng. Đó chính là cái nhìn chân chính của Thiền sư về cuộc đời.
Dù xuân có đến rồi đi, hoa có nở rồi tàn, nhưng ý nghĩa sâu sắc và những chiêm nghiệm thanh tịnh về mùa xuân vẫn luôn hiện hữu trong Đạo phật, mời bạn cùng khám phá thêm.
