Trong hành trình tìm hiểu về Phật pháp, hai khái niệm “chân tâm” và “bản tính” thường được nhắc đến như là cốt lõi của sự giác ngộ. Liệu chúng có thực sự đồng nhất, hay ẩn chứa những sắc thái riêng biệt trong cách diễn đạt của các bậc minh sư? Khám phá sâu hơn về bản thể thanh tịnh và sự nhận biết vô nhiễm sẽ giúp ta tiến gần hơn đến sự thật tuyệt đối, như lời chỉ dạy tại Chia sẻ Đạo Phật.
Trong tư tưởng Phật giáo, khái niệm “chân tâm” và “bản tính” thường được sử dụng để chỉ cùng một thực thể, tuy nhiên, cách tiếp cận và ngữ cảnh sử dụng có thể tạo ra sự khác biệt trong cách hiểu. Chân tâm được đối lập với vọng tâm, là sự thật, không thay đổi, thường hằng và bất sinh bất diệt. Nó là cái biết trong sáng, tĩnh lặng, không bị tác động bởi ngoại cảnh. Khi hành thiền, nếu nhận biết được sự sáng suốt hiện tiền ngay cả khi tâm chưa khởi niệm, đó chính là chân tâm.**
Ngược lại, vọng tâm là sự biết tùy thuộc vào đối tượng bên ngoài, sinh khởi các niệm lành dữ, phải trái, hơn thua. Kinh Viên Giác mô tả tâm này là do duyên theo sáu trần cảnh mà hiện tướng, do vậy bản chất là không thật, sinh diệt và biến đổi không ngừng.
Trong khi đó, “bản tính” nhấn mạnh vào tính “Biết” vốn có sẵn từ thuở ban sơ, còn được gọi là Phật tính hay chân như. Bản tính cũng là tên gọi khác của Phật tri kiến hay Viên giác. Ví như trong quặng có lẫn tạp chất vẫn chứa đựng vàng ròng, bản tính đề cập đến bản thể của sự vật. Tương tự, nước và sóng tuy khác nhau về hiện tượng, nhưng bản thể vẫn là nước. Sóng không thể tồn tại tách rời khỏi nước, và nước tiềm ẩn trong từng con sóng.
Khi phiền não (tương tự như sóng) nổi lên, nó che mờ tính giác sẵn có (tương tự như nước). Tuy nhiên, phiền não không thể tồn tại độc lập mà không có bản tính làm nền tảng, giống như nước đục không tách rời khỏi nước trong. Quá trình tu tập chính là quá trình “lóng” nước, chuyển hóa phiền não nhiễm ô để tâm trở nên thanh tịnh và sáng suốt. Đây là lý “Bất Nhị” (Không Hai) trong Kinh Duy Ma Cật và lý “Tương tức tương nhập, Lý sự vô ngại” trong Kinh Hoa Nghiêm, cho thấy hai thực thể này không thể tách rời. Do đó, nói một là sai, nói hai cũng không hoàn toàn chính xác.
Cụ thể, khi ta nổi giận, tính không giận vốn tiềm ẩn trong đó. Giận là biểu hiện của bản thể vốn vắng lặng. Khi cơn giận qua đi, tính không giận lại trở về trạng thái ban đầu. Sở dĩ ta nổi giận là do không khéo gìn giữ tâm ở trạng thái không giận, để tập khí giận lấn át.
Giận chỉ là một ví dụ cho các loại phiền não khác. Phiền não sinh khởi khi gặp nghịch cảnh, giống như nước nổi sóng khi gặp gió. Khi sóng tan, tính chất của nước lại hiện bày. Điều này giải thích ý nghĩa của câu nói “Phiền não tức Bồ đề, sinh tử tức Niết bàn”. Sóng có lúc có lúc không, nhưng nước thì luôn tồn tại. Nước tượng trưng cho bản tính hay chân tâm, còn sóng là vô minh hay phiền não. Để đoạn trừ phiền não, cần phải dừng vô minh, giống như muốn hết sóng thì gió phải lặng.
Tu hành chính là quá trình diệt trừ phiền não. Các pháp môn như tham thiền, niệm Phật, tụng kinh, trì chú đều hướng đến mục đích giúp chúng sinh nhận ra và sống với thể tính chân thật, sáng suốt, hằng hữu, bất sinh bất diệt của chính mình. Tính giác này vốn không có hình tướng, giống như hư không, nên không sinh không diệt. Tuy nhiên, hư không là vô tri, còn tính giác thì luôn biết và giác ngộ. Kinh Bát Nhã dạy “Thị chư pháp Không Tướng, bất sinh, bất diệt”, ý nói tướng của các pháp là giả có, còn tính của chúng thì không. Cái “Không” này không phải là trống rỗng mà là “Không Chân Thật” của vạn pháp.
Trên phương diện tu tập, mặc dù Phật tính vốn có sẵn, nhưng do bị vô minh phiền não che lấp nên dường như “có mà như không”. Đây là trạng thái “Như Lai tại triền”, khi tính giác còn bị ràng buộc bởi phiền não. Khi hành giả nỗ lực chuyển hóa vô minh phiền não, thể tính thanh tịnh, sáng suốt sẽ hiện bày. Đây là trạng thái “Như Lai xuất triền”, khi tính giác thoát khỏi sự trói buộc của phiền não nhiễm ô. Giống như mây tan, trăng hiện, khi vô minh được vén lên, ánh trăng Chân Như sẽ hiển lộ.
Thích Phước TháiChú thích: Bài đã được đăng trên một số trang cá nhân trên mạng Internet, đăng trên phatgiao.org.vn với sự cho phép của tác giả.
