Khái niệm về “đức” trong triết lý phương Đông, đặc biệt là Phật giáo, mang một chiều sâu văn hóa và đạo đức lâu đời. Để hiểu rõ hơn về bản chất và tầm quan trọng của nó trong đời sống tâm linh, mời bạn khám phá chi tiết tại chiasedaophat.com.
Ảnh minh họa.
Khái niệm “đức” là một trụ cột triết học và đạo đức cốt lõi, lan tỏa rộng khắp các học thuyết phương Đông. Mặc dù Lão giáo, Khổng giáo và Phật giáo có những diễn giải riêng biệt, nhưng chúng đều hội tụ ở một điểm chung về sự đề cao đạo đức và phẩm hạnh con người. Theo Từ điển Hán-Việt của Thiều Chửu, “đức” bao hàm nhiều tầng nghĩa như đạo đức, đức hạnh, điều thiện và ân đức. Từ điển Tiếng Việt, do Viện Văn học – Hoàng Phê chủ biên, định nghĩa “đức” là sự biểu hiện cao đẹp của đạo lý trong tính cách, tư cách và hành động con người; là những phẩm chất tốt đẹp, phù hợp với lẽ phải; là những điều tốt lành phát sinh từ lối sống có đạo đức; và là ân huệ.
Phân tích chữ Hán “德” cho thấy đây là một chữ hội ý, mang ý nghĩa gốc là đi theo con đường đạo lý. Trong Đạo giáo, việc tu dưỡng bản thân đến mức hòa hợp với trời đất và an hòa với mọi người được coi là có đức. Kinh Đạo Đức cho rằng đạo và đức luôn song hành, trong đó đạo là nguồn gốc và đức là sự thể hiện, nuôi dưỡng vạn vật. Khổng giáo nhấn mạnh việc sống đúng với các mối quan hệ luân thường đạo lý là có đức. Đức được xem là nền tảng của mọi phẩm hạnh và là yếu tố cốt yếu để con người xây dựng sự nghiệp. Kinh Dịch có câu “Quân tử tiến đức tu nghiệp” khích lệ người quân tử không ngừng trau dồi đạo đức để phát triển bản thân và sự nghiệp.
Trong Phật giáo, khái niệm “đức” mang một ý nghĩa vô cùng sâu rộng, bao quát cả phương diện thể, tướng và dụng, thể hiện qua các khái niệm như Nhị đức, Tam đức, Tứ đức, Ngũ đức. Từ điển Phật học Huệ Quang định nghĩa “đức” là thành quả đạt được qua quá trình tu hành chánh đạo, hay công đức của các bậc giác ngộ. Nhị đức bao gồm Trí đức (Bồ đề – trí tuệ viên mãn) và Đoạn đức (Niết bàn – sự đoạn trừ mọi phiền não). Bên cạnh đó, Tính đức chỉ bản tính chân thật vốn có của mỗi chúng sinh, còn Tu đức là những gì đạt được qua tu hành, cũng được gọi là Nhị đức.
Tam đức, xét về ba tướng của Niết-bàn, gồm: Pháp thân đức (tính chân như thường trụ, sẵn có của vạn pháp), Giải thoát đức (sự giải thoát khỏi mọi ràng buộc của phiền não) và Bát nhã đức (trí tuệ giác ngộ). Xét về ba tướng của quả vị Phật, Tam đức bao gồm: Trí đức (trí tuệ thấu suốt vạn pháp), Đoạn đức (tiêu trừ mọi phiền não) và Ân đức (nguyện lực cứu độ chúng sinh). Ngoài ra, Tam đức còn có thể hiểu theo phương diện viên mãn của Như Lai: Nhân viên đức, Quả viên đức và Ân viên đức. Nhân viên đức là quá trình tu tập phước và trí không ngừng nghỉ qua vô số kiếp, với tinh tấn mạnh mẽ và tâm cầu học cung kính. Quả viên đức là sự viên mãn của trí tuệ Vô sư trí, Nhất thiết trí, Nhất thiết chủng trí và Vô công dụng trí, cùng với sự đoạn trừ phiền não và khả năng hóa độ chúng sinh. Ân viên đức là lòng từ bi vô lượng của Như Lai, giúp chúng sinh thoát khỏi khổ đau.
Tứ đức, bốn đức tính của Pháp thân Như Lai, bao gồm: Thường (tính thường trụ, bất biến), Lạc (sự an vui tuyệt đối trong Niết bàn, lìa mọi khổ đau), Ngã (sự tự tại, vô ngại, siêu việt khái niệm hữu ngã và vô ngã) và Tịnh (sự thanh tịnh, vắng lặng, lìa mọi cấu nhiễm).
Trong đạo Phật, “đức” luôn mang ý nghĩa cốt lõi là đạo đức và phẩm hạnh. Phật học Từ điển của Đoàn Trung Còn định nghĩa “đức” là những việc lành, sự tuân thủ giới hạnh, và những hành động mang lại lợi ích cho chúng sinh. Khái niệm Ngũ đức thường nhấn mạnh khía cạnh đạo đức này. Ví dụ, năm đức của giới sư bao gồm giữ giới, tu tập lâu năm, thông hiểu Luật tạng, thiền định và trí tuệ. Năm đức của một vị Sa-di phải có là: phát tâm xuất gia vì Phật pháp, từ bỏ đời sống thế tục, cắt đứt tình thân, không tiếc thân mạng vì Phật pháp, và chí cầu Đại thừa để độ sinh.
Dù “đức” trong Phật giáo có vô vàn ý nghĩa, tất cả đều xoay quanh việc hoàn thiện nhân cách đạo đức của mỗi cá nhân. Do đó, để “tu nhân tích đức” theo quan điểm Phật giáo, có nhiều phương pháp. Cách thực hành phổ quát và dễ dàng nhất là tuân thủ năm nguyên tắc đạo đức cơ bản của người Phật tử: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối và không sử dụng chất gây say nghiện. Song song đó, việc học và ứng dụng triệt để bài kệ “Không làm các điều ác / Chuyên làm các việc lành / Giữ tâm ý trong sạch / Đó chính là lời Phật” vào đời sống hàng ngày là vô cùng quan trọng.
Để hiểu sâu hơn về ý nghĩa và cách thực hành chữ “đức” trong “tu nhân tích đức” theo quan điểm Phật giáo, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
