Con đường dẫn đến giác ngộ thực sự nằm sâu bên trong mỗi người, không phụ thuộc vào bất kỳ yếu tố bên ngoài nào. Dù được trang bị kiến thức hay phương pháp tốt đến đâu, sự giải thoát chỉ có thể đến từ chính nỗ lực tự thân soi sáng tâm mình. Hành trình tìm kiếm chân lý đích thực, như câu chuyện về Thiền sư Hương Nghiêm Trí Nhàn, đòi hỏi sự từ bỏ những lý thuyết suông để đối diện với sự thật hiển nhiên, nơi một khoảnh khắc bất chợt có thể mang lại khai ngộ toàn diện, được tìm thấy qua Chia sẻ Đạo Phật.
Câu chuyện về người mù đi đêm và cây đèn lồng minh họa cho một chân lý sâu sắc: sự giác ngộ và giải thoát không thể đến từ bên ngoài mà phải tự mỗi người tự tìm kiếm.
Ảnh minh hoạ.
Tương tự, dù được trao cho những giáo lý cao siêu hay pháp môn mầu nhiệm, nếu tự thân không thể “sáng mắt” – tức là không tự mình giác ngộ – thì những phương pháp đó cũng chỉ mang lại lợi ích tạm thời, thậm chí có thể trở thành “độc dược”. Chư Phật và các Tổ sư dù có trải qua vô số kiếp truyền dạy, nhưng nếu chúng ta không tự mình nỗ lực soi sáng tâm mình, chỉ bám víu vào lời dạy của người khác hay lấy sự hiểu biết của người khác làm của mình, thì con đường giải thoát vẫn còn xa vời.
Câu chuyện về Thiền sư Hương Nghiêm Trí Nhàn là minh chứng rõ nét. Dù nổi tiếng với khả năng “hỏi một đáp mười” khi ở chỗ Tổ Bách Trượng, Sư lại bế tắc trước câu hỏi “Thế nào là một câu trước khi cha mẹ chưa sinh?” của Thiền sư Quy Sơn. Sự nhận ra “Bánh vẽ chẳng no bụng đói” đã thúc đẩy Sư đốt hết sách vở, tìm cầu sự khai ngộ chân thật. Cuối cùng, chính tiếng vang của hòn gạch ném trúng cây tre đã giúp Sư chợt tỉnh ngộ. Điều này nhấn mạnh rằng, sự giác ngộ đích thực đến từ trải nghiệm và sự tự mình “sáng lên”, chứ không phải từ việc tiếp thu kiến thức bên ngoài.
Tư tưởng này cũng được thể hiện qua lời dạy của Nham Đầu: “Từ cửa vào chẳng phải của báu trong nhà… muốn xiển dương đại giáo mỗi mỗi phải từ nơi hông ngực mình lưu xuất”. Điều này có nghĩa là những giá trị chân thực, những khả năng cốt lõi đều nằm sẵn bên trong mỗi người. Việc tìm kiếm và phát huy những “báu vật” này từ nội tâm mới là con đường dẫn đến sự vững chãi, không phụ thuộc vào bên ngoài.
Trong kinh Pháp Hoa, phẩm “Tùng Địa Dũng Xuất”, Đức Phật từ chối sự hộ trì kinh của các vị Bồ Tát từ phương xa. Ngài cho rằng chính cõi Ta Bà có vô số vị Đại Bồ Tát đủ sức hộ trì. Điều này tượng trưng cho “Tri kiến Phật”, tức là tánh giác sẵn có trong mỗi người. Việc bảo vệ tánh giác này phải đến từ chính bản thân mỗi người, chứ không thể giao phó cho người khác. Sự xuất hiện của vô số vị Bồ Tát từ lòng đất trỗi dậy càng nhấn mạnh sức mạnh nội tại và sự sẵn có của Phật tánh trong chúng sinh.
Trong Thiền tông, sự phân biệt giữa “Trí hữu sư” và “Trí vô sư” làm sáng tỏ vấn đề này. “Trí hữu sư” là trí tuệ có được từ việc học hỏi, tiếp thu kiến thức từ người khác, mang giá trị tạm thời. Ngược lại, “Trí vô sư” là trí tuệ tự mỗi người phát minh, tự mình khai mở, không phụ thuộc vào lời nói hay sự truyền dạy của bất kỳ ai. Đây mới là “chân trí tối thượng”, là con đường dẫn đến sự giác ngộ giải thoát.
Thiền tông chủ yếu là chỉ thẳng cho người nhận ra “trí vô sư” này. Những phương pháp như tiếng hét, những cú đánh trong Thiền đều nhằm mục đích đánh thức tâm thức, khơi dậy “vô sư trí hiện tiền”. Khi đạt đến cảnh giới này, người tu hành có thể tự tin nói: “Từ nay không còn bị đầu lưỡi các Hòa Thượng trong thiên hạ lừa!”, bởi họ đã sống vững chãi trong ánh sáng của chính mình.
Câu chuyện giữa Thiền sư Nam Viện Huệ Ngung và Phong Huyệt minh họa sâu sắc sự thấu triệt “trí vô sư”. Khi Nam Viện hỏi về cách “thương lượng”, Phong Huyệt đáp “thương lượng rất kỳ đặc”. Câu trả lời của Nam Viện: “Dưới gậy vô sanh nhẫn, gặp cơ chẳng thấy thầy” đã khiến Phong Huyệt triệt ngộ. Điều này cho thấy sự giác ngộ không nằm ở việc phân biệt thầy trò, chủ khách, mà là sự sống dậy của tự tánh, không chỗ nương tựa. Cuộc đối thoại sau đó giữa Nam Viện và Phong Huyệt về lời cuối của Lâm Tế và Tam Thánh Huệ Nhiên càng khẳng định rằng, chỉ những người “ở trong nhà” mới có thể thấu hiểu và cảm thông sâu sắc những lời dạy cốt lõi, vượt ra ngoài ngôn ngữ thông thường.
Thiền sư Ỷ Ngộ đã phê phán những cách hiểu sai lệch về Tổ phong, như việc chỉ dừng lại ở sự im lặng của Duy Ma Cật, hay việc hiểu cành hoa Linh Sơn là cứu cánh. Ngài nhấn mạnh rằng, những phương pháp tu tập như chín năm quay mặt vào vách của Tổ Đạt Ma, hay việc truyền y bát trong đêm của Ngũ Tổ, đều là những phương tiện tùy duyên, không phải là cứu cánh cuối cùng. “Tức tâm tức Phật” hay “phi tâm phi Phật” chỉ là những phương tiện tạm thời để vượt qua mê lầm. Mục đích là thổi vào chúng ta một luồng sinh khí mới, mở ra con đường sống, không để chúng ta bị mắc kẹt trong những tri kiến đã chết hay dẫm theo dấu chân người khác mà mất đi sự tự chủ.
Như vậy, “Ý Nghĩa Tối Thượng” chính là sự tự tỉnh giác, tự mở mắt ra để nhìn nhận lẽ thật. Tâm tỉnh sáng chính là nguồn giải thoát tối thượng, không ai có thể thay thế. Khi có đủ nhân duyên này, chúng ta đã nắm chắc con đường thành Phật.
Câu chuyện cuối cùng về Thiền sư Đức Sơn và Long Đàm càng khắc sâu ý nghĩa này. Khi Long Đàm đưa đèn cho Đức Sơn rồi thổi tắt, đó là khoảnh khắc Đức Sơn đại ngộ. Việc đưa đèn và thổi tắt tượng trưng cho hai giai đoạn: “Khi mê nhờ thầy độ” (đưa đèn) và “Giờ đây con phải tự độ” (thổi tắt). Đức Sơn đã nắm lấy “tay chèo” của chính mình, tự mình đạt đến sự giác ngộ. Ba đời chư Phật và các Tổ sư luôn chỉ dạy chúng ta nhận ra và gìn giữ việc tự độ này, để tự cứu mình và không phụ công ơn của các bậc giác ngộ.
Tóm lại, dù giáo pháp Như Lai có cao siêu đến đâu, giá trị thực sự chỉ hiển lộ khi chúng ta tự mình tỉnh giác và thực hành. Sống dậy trong chánh pháp, tự mình khai mở con đường giải thoát khỏi khổ đau – đó mới chính là “Ý Nghĩa Tối Thượng”.
Con đường tìm kiếm “Ý Nghĩa Tối Thượng” luôn hiện hữu trong mỗi chúng ta, hãy cùng khám phá sâu hơn về những tri thức quý báu trong chuyên mục Đạo phật.
