Trong giáo lý nhà Phật, hành trình tu tập không chỉ đơn thuần là sửa đổi bản thân mà còn là sự thấu hiểu sâu sắc về gốc rễ của khổ đau. Nhận diện và đối trị với ba “độc” tham, sân, si chính là chìa khóa để giải thoát khỏi vòng luẩn quẩn của phiền não, mang lại sự an lạc đích thực. Khám phá ý nghĩa vượt thời gian của chữ “Tu” để kiến tạo một cuộc đời ý nghĩa trên Website Chia sẻ Đạo Phật.
Ý nghĩa đích thực của chữ “Tu” trong đạo Phật
Việc tu tập trong đạo Phật cốt lõi là quá trình tự hoàn thiện bản thân, sửa đổi những thói xấu cố hữu để hướng đến những điều tốt đẹp hơn. Ai trong chúng ta cũng có những khuyết điểm, và việc nhận diện, nỗ lực loại bỏ chúng chính là bản chất của tu hành. Quá trình này không diễn ra tức thời mà là một hành trình liên tục, đòi hỏi sự kiên trì và nỗ lực suốt đời.
Phật giáo chỉ ra ba thứ độc là tham, sân, si – những phiền não nguy hiểm nhất, có khả năng gây khổ đau cho bản thân và những người xung quanh. Đức Phật đã dùng hình ảnh ẩn dụ ba con rắn độc để cảnh báo về sự nguy hiểm của chúng. Nếu để ba thứ độc này tồn tại trong tâm thức, chúng ta sẽ không bao giờ tìm thấy sự bình yên thực sự, giống như việc không thể ngủ yên khi có rắn độc trong nhà. Đáng tiếc thay, nhiều người lại không nhận thức được mối nguy này, để chúng tồn tại mà vẫn sống trong ảo tưởng bình yên, cho đến khi hậu quả khôn lường ập đến.
Phật gọi ba thứ độc tham, sân, si là thói xấu nguy hiểm nhất của con người.
Hiểu đúng về “Tu” trong Phật giáo
Khi đối diện với những lời nói hay hành động khiến ta khó chịu, phản ứng bản năng là nóng giận. Cơn giận dữ có thể bộc phát, dẫn đến những lời lẽ hoặc hành động không suy nghĩ, gây tổn thương cho người khác và cuối cùng tự chuốc họa vào thân, thậm chí ảnh hưởng đến cả gia đình. Do đó, chừng nào tham, sân, si còn tồn tại, chừng đó chúng ta còn chìm trong khổ đau.
Mục tiêu của người Phật tử là thoát khỏi khổ đau. Vì vậy, việc giữ lại tham, sân, si là đi ngược lại mục đích tu hành. Chúng ta cần phát nguyện thanh trừ những phiền não này, dù quá trình có thể kéo dài, nhưng với quyết tâm, chắc chắn sẽ đạt được thành quả.
Đôi khi, sự nóng giận của chúng ta thật vô lý. Ví dụ, khi bị ai đó xúc phạm bằng lời nói, thay vì suy xét, ta lại nổi giận. Hành động này vô tình chứng minh lời nói đó là đúng, biến mình thành kẻ ngu muội. Thay vào đó, một thái độ bình tĩnh, thấu hiểu rằng lời nói không mang giá trị thực chất sẽ giúp ta không bị cuốn vào vòng xoáy khổ đau. Nếu nhận ra lời nói đó không đúng, ta sẽ không còn cảm thấy phiền muộn hay tức giận. Nóng giận chỉ làm tăng thêm khổ đau cho cả hai phía, trong khi sự tỉnh táo giúp hóa giải mọi xung đột.
Chúng ta gieo nhân tốt mới hưởng được quả tốt, không gieo nhân mà đòi hưởng quả đó là chuyện viển vông. Không cần phải xin xỏ ai cả, chỉ khéo tạo nhân tốt để được quả tốt, đó là người sáng suốt thực tế. Phật bảo đó là người khéo tu, biết tu vậy.
Chữ “Tu” trong Đạo Phật
Câu chuyện về Đức Phật khi Ngài đi giáo hóa, bị một thầy Bà-la-môn chửi mắng nhưng vẫn thản nhiên đi khất thực, là một minh chứng sống động cho trí tuệ và sự nhẫn nhịn. Khi bị hỏi tại sao không trả lời, Đức Phật đã dùng ví dụ về món quà không được nhận để giải thích. Lời chửi mắng cũng giống như món quà, nếu ta không chấp nhận, nó sẽ thuộc về người tặng.
Việc chúng ta dễ dàng “nhận” những lời xúc phạm là nguyên nhân gây ra khổ đau. Đức Phật không “nhận” lời chửi mắng, Ngài đã chiến thắng tham, sân, si. Nếu Ngài phản ứng lại, có lẽ chúng ta đã không có một bậc Thánh để tôn kính ngày nay. Chúng ta tu hành để trở thành Hiền Thánh, chứ không phải để trở thành quỷ dữ. Vậy tại sao chúng ta lại khó buông bỏ cơn giận?
Sự chấp trước vào lời nói vô nghĩa và chấp thân này là thật đã khiến chúng ta quay cuồng trong khổ đau. Người nói sai đã là sai, việc ta tranh cãi lại càng làm tăng thêm cái sai đó. Người trí tuệ, khi nghe lời sai quấy, sẽ nhận ra bản chất của nó và không còn buồn giận. Do đó, người tu hành phải là người tỉnh táo, dùng trí tuệ để phân biệt, không để bị lừa gạt bởi những lời nói hay sự việc bên ngoài.
Việc đối diện với bệnh nhân tâm thần tại bệnh viện là một ví dụ. Thay vì tranh cãi, chúng ta nên đối xử với họ bằng lòng từ bi và sự thấu hiểu, bởi họ đang mang trong mình sự bất ổn về tâm lý. Tương tự, khi đối diện với bất kỳ tình huống nào trong cuộc sống, việc sử dụng trí tuệ để phân tích, thấu hiểu sẽ giúp ta giữ được sự bình tĩnh và sáng suốt. Người không tu thì dễ bị cuốn vào vòng xoáy cảm xúc tiêu cực, trong khi người tu thì luôn giữ được tâm trí cởi mở, hỷ xả, giải quyết mọi việc một cách êm đẹp.
Sở dĩ chúng ta lạy Phật mỗi đêm vì Ngài đã thắng được tham sân si. Sự việc lẽ ra phải giận mà Ngài không giận.
Phật dạy: Vợ chồng sống với nhau phải nhớ hai chữ “tu khẩu”
Việc ôm giữ sự nóng giận trong lòng giống như ngậm hòn than hồng, ngày càng thiêu đốt bản thân. Thay vì tích tụ sự bực bội, hãy học cách buông bỏ để tâm hồn được nhẹ nhàng. Nếu chúng ta mang theo những hình ảnh oán giận khi nhắm mắt xuôi tay, rất có thể sẽ gặp lại những đối tượng đó trong kiếp sau. Đức Phật dạy rằng, những người ta thương yêu hay thù ghét sâu sắc sẽ thường xuyên xuất hiện trong tâm trí và có thể tái ngộ ở đời sau. Vì vậy, để giải thoát khỏi khổ đau kiếp sau, hãy buông bỏ mọi oán giận ngay từ bây giờ.
Trong cuộc sống gia đình, đôi khi ta thấy cha mẹ yêu thương những đứa con “phá phách” hơn những đứa con “hiếu thảo”. Đây có thể là biểu hiện của việc gặp lại “oán thù” từ kiếp trước cần phải trả nợ. Nếu ta có thể buông bỏ oán hận, các mối quan hệ sẽ trở nên bình thường, không còn sự ràng buộc quá mức bởi yêu thương hay ghét bỏ, từ đó giảm bớt khổ đau.
Nhiều người cho rằng “nhịn” là dại. Tuy nhiên, khi người khác hành xử sai trái, việc ta giữ được sự tỉnh táo, bình tĩnh lại là khôn ngoan. Dùng lời lẽ không tốt để đáp trả chỉ khiến cả hai cùng trở nên tồi tệ. Người tu hành khéo léo sẽ tránh xa những điều gây khổ đau, không ôm giữ oán hờn. Một tâm hồn thảnh thơi, nhẹ nhàng sẽ mang lại sự an vui tự tại, ngay cả khi cuộc sống còn nhiều khó khăn. Ngược lại, người ôm giữ nhiều oán hận, dù giàu sang phú quý đến đâu cũng không thể tìm thấy hạnh phúc. Người biết tu không chỉ tạo duyên lành cho hiện tại mà còn chuẩn bị cho một tương lai tốt đẹp hơn.
Trên con đường tu tập, mỗi bước tiến là một bước an lành. Tu không phải là cầu xin sự ban phước từ Phật Tổ, mà là quá trình tự chuyển hóa. Người biết tu làm việc có ý nghĩa, người không biết tu có thể vô tình phạm tội. Biết tu là mang lại an lạc cho đời, không biết tu là chuốc lấy khổ đau triền miên. Vì vậy, người Phật tử chân chính cần hiểu đúng giáo lý, ứng dụng vào cuộc sống để hành trình tu tập của mình trở nên ý nghĩa.
Trên đường tu, ta đi được một bước là an lành một bước, đi hai bước là an lành hai bước.
Đường tu hành
Năm giới luật là nền tảng thiết yếu cho người Phật tử trên con đường tu tập. Giữ gìn năm giới giúp bản thân trở nên tốt đẹp hơn và lan tỏa những điều tốt đẹp đến những người xung quanh.
- Không sát sinh: Mỗi sinh vật đều quý trọng mạng sống của mình, do đó, ta không nên tước đoạt mạng sống của người khác. Bảo vệ sự sống của người khác cũng là bảo vệ chính mình, đó là lẽ công bằng.
- Không trộm cắp: Tiền bạc, tài sản là phương tiện sinh sống quan trọng. Việc xâm phạm tài sản của người khác gây ra sự bất an và mong muốn trả thù. Giữ gìn tài sản của người khác cũng giống như bảo vệ tài sản của chính mình, đó là nguyên tắc công bằng trong xã hội.
- Không tà dâm: Bảo vệ hạnh phúc gia đình là giữ gìn sự hòa hợp và bền vững. Ngoại tình có thể dẫn đến sự tan vỡ, mất mát hạnh phúc. Muốn gia đình mình hạnh phúc, ta phải tôn trọng hạnh phúc gia đình người khác.
- Không nói dối: Sự chân thật là nền tảng của lòng tin. Trong gia đình, nếu thiếu sự thật thà, tình yêu thương sẽ phai nhạt. Trong xã hội, lừa dối sẽ khiến ta mất đi sự tín nhiệm, trở nên cô độc. Do đó, nói dối gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng.
- Không uống rượu: Rượu và các chất gây say khiến con người mất đi lý trí, hành động thiếu kiểm soát và dễ phạm tội. Uống rượu còn là nguyên nhân dẫn đến si mê, bệnh tật và ảnh hưởng xấu đến thế hệ sau. Ngoài rượu, các chất gây nghiện như á phiện, ma túy còn tàn phá xã hội và con người nặng nề hơn.
Tu là biết được gốc của sự an vui.
Tu hành không phát tâm Bồ đề chẳng thể thành tựu
Việc giữ gìn năm giới là bước đầu tiên trên con đường tu tập, giúp ta sống một cuộc đời xứng đáng, được mọi người yêu mến và tránh khỏi sự sợ hãi, hoang mang khi đối mặt với cái chết. Đây là con đường tu tập theo Nhân thừa Phật giáo.
Người giữ giới không sát sinh sẽ có tuổi thọ dài; không trộm cắp sẽ có tài sản; không tà dâm sẽ có dung mạo xinh đẹp; không nói dối sẽ có lời nói lưu loát, được mọi người tin yêu; không dùng chất gây say sẽ có trí tuệ minh mẫn. Nhờ giữ gìn năm giới, ta có được hạnh phúc hiện tại và an vui cho kiếp sau.
Tu tập là điều cần thiết cho bản thân, gia đình và xã hội. Nếu cả cộng đồng cùng thực hành năm giới, xã hội sẽ trở nên hòa hợp, an vui, không còn lo sợ trộm cắp hay bất cứ mối đe dọa nào. Tu tập giúp ta nhận ra gốc rễ của sự an vui, tránh xa những điều gây khổ đau và thực hành những điều mang lại hạnh phúc.
Chính chúng ta là người tạo ra sướng khổ cho mình, không phải do thần thánh nào ban phát. Việc cầu xin thần thánh tha thứ khi làm sai là điều vô lý. Chúng ta gieo nhân nào sẽ gặt quả đó. Không thể mong cầu hưởng quả tốt mà không gieo nhân lành. Người sáng suốt là người biết tạo nhân tốt để gặt quả lành. Đó chính là người biết tu.
Mong rằng tất cả chúng ta hiểu đúng ý nghĩa của “chữ tu”, ứng dụng vào cuộc sống để gặt hái nhiều lợi lạc. Ngược lại, nếu nghe nhiều mà không tu tập, cứ tiếp tục tạo nghiệp bất thiện, chúng ta sẽ không những không nhận được lợi ích mà còn chuốc lấy quả khổ đau.
Hãy cùng tiếp tục hành trình khám phá sâu hơn về những giá trị tinh thần và thực hành lời Phật dạy trong chuyên mục Đạo phật.
