Trong bất kỳ mối quan hệ hôn nhân nào, việc xây dựng sự hòa hợp và hạnh phúc đòi hỏi sự nỗ lực từ cả hai phía. Bài viết này sẽ khai thác sâu hơn về những phẩm chất và nghĩa vụ mà mỗi người bạn đời nên trau dồi, từ đó vun đắp một tổ ấm trọn vẹn, nơi tình yêu và sự sẻ chia luôn hiện hữu. Khám phá những nguyên tắc cốt lõi để giữ gìn và phát triển tình cảm vợ chồng bền vững, bạn có thể tìm hiểu thêm tại Chia sẻ Đạo Phật.
Ảnh minh hoạ.
I. BỔN PHẬN CỦA CHỒNG TRONG HÔN NHÂN
Trong mối quan hệ vợ chồng, người chồng lý tưởng cần thể hiện sự tôn trọng và trách nhiệm thông qua năm phương diện chính. Thứ nhất, đối xử với vợ bằng thái độ lễ độ, đúng mực, tạo dựng nền tảng của sự tôn trọng lẫn nhau. Thứ hai, duy trì sự nghiêm túc và chuẩn mực trong mối quan hệ, nhưng không áp đặt hay hà khắc, đảm bảo sự cân bằng và thấu hiểu. Thứ ba, có trách nhiệm cung cấp đầy đủ, kịp thời các nhu cầu thiết yếu về ăn mặc cho vợ, thể hiện sự quan tâm và chu đáo. Thứ tư, thường xuyên tặng quà, trang sức hoặc những món đồ làm đẹp, thể hiện tình cảm và sự trân trọng. Cuối cùng, cùng vợ chia sẻ và gánh vác công việc gia đình, xây dựng một mái ấm hạnh phúc, nơi mọi thành viên đều đóng góp và cảm nhận được sự gắn kết.
II. TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI VỢ TRONG HÔN NHÂN
Một người vợ mẫu mực cần thể hiện sự tận tâm và trách nhiệm đối với chồng thông qua năm bổn phận. Trước hết, thể hiện sự siêng năng, luôn thức dậy sớm hơn chồng để chuẩn bị cho một ngày mới, thể hiện sự chu đáo và quan tâm. Thứ hai, luôn giữ thái độ kính trọng, nể nang chồng trong mọi hoàn cảnh, cả khi có người ngoài lẫn khi chỉ có hai người. Thứ ba, sử dụng lời nói hòa nhã, xây dựng, tránh những lời lẽ gây tổn thương hay chia rẽ. Thứ tư, thể hiện sự nhún nhường, ủng hộ và đồng hành cùng chồng trong những quyết định đúng đắn, tạo nên sức mạnh tập thể. Cuối cùng, luôn thấu hiểu, cảm thông và chia sẻ những gánh nặng, niềm vui, nỗi buồn cùng chồng, xây dựng một mối quan hệ bền chặt và đầy yêu thương.
III. NGHĨA VỤ CỦA CON CÁI ĐỐI VỚI CHA MẸ
Hiếu thảo với cha mẹ là một trong những phẩm chất cao quý. Người con hiếu thảo cần thực hiện năm bổn phận để đền đáp công ơn sinh thành, dưỡng dục, đồng thời mang lại sự an ổn và không lo sợ cho bản thân. Thứ nhất, phụng dưỡng cha mẹ chu đáo, đảm bảo không để cha mẹ thiếu thốn về vật chất lẫn tinh thần. Thứ hai, thường xuyên trình bày, báo cáo về cuộc sống và xin lời khuyên từ cha mẹ, thể hiện sự tôn trọng và tin tưởng. Thứ ba, không được chống đối hay làm trái lại những lời dạy bảo đúng đắn của cha mẹ. Thứ tư, không làm những việc trái với đạo lý hay trái với những gì cha mẹ đã làm mà nên noi theo những điều tốt đẹp. Cuối cùng, không cản trở hay gây khó khăn cho cha mẹ trong việc thực hiện các chánh nghiệp, những việc làm đúng đắn và có ý nghĩa.
IV. TRÁCH NHIỆM CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI CON CÁI
Cha mẹ có vai trò quan trọng trong việc định hình nhân cách và tương lai của con cái. Để làm tròn bổn phận, cha mẹ cần thực hiện năm trách nhiệm chính. Đầu tiên, ngăn chặn con cái làm những việc ác, sai trái, hướng chúng đi theo con đường thiện lương. Thứ hai, chỉ dạy con cái làm những việc lành, giúp chúng phát triển đạo đức và lòng nhân ái. Thứ ba, yêu thương con cái vô điều kiện, thể hiện tình thương sâu sắc đến tận xương tủy, là chỗ dựa vững chắc cho con. Thứ tư, quan tâm và sắp xếp cho con một cuộc hôn nhân tốt đẹp, phù hợp, đảm bảo hạnh phúc lâu dài. Cuối cùng, chu cấp đầy đủ những nhu cầu thiết yếu cho con, từ vật chất đến tinh thần, giúp con có một cuộc sống ổn định và phát triển.
V. TRÁCH NHIỆM CỦA HỌC TRÒ ĐỐI VỚI THẦY CÔ
Mối quan hệ giữa thầy và trò là một mắt xích quan trọng trong quá trình học tập và phát triển. Học trò chuẩn mực cần thể hiện sự tôn kính và biết ơn đối với thầy cô giáo thông qua năm bổn phận, nhờ đó có thể đạt được sự an ổn và không còn lo sợ trong học tập. Thứ nhất, luôn sẵn sàng hầu hạ, giúp đỡ thầy cô những công việc cần thiết, thể hiện sự quan tâm và tinh thần trách nhiệm. Thứ hai, thể hiện sự cung kính, cúng dường và đảnh lễ, bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc. Thứ ba, có khát vọng học hỏi mãnh liệt, không ngừng cầu tiến và không bao giờ chán nản trước khó khăn. Thứ tư, luôn kính thuận và vâng lời những điều thầy cô dạy bảo, áp dụng vào thực tiễn. Cuối cùng, ghi nhớ và thực hành những kiến thức, kỹ năng đã học, biến chúng thành hành trang vững chắc cho tương lai.
VI. TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI THẦY ĐỐI VỚI HỌC TRÒ
Người thầy mẫu mực không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn có trách nhiệm to lớn trong việc định hướng và phát triển toàn diện cho học trò. Thầy cô cần săn sóc học trò với sáu bổn phận quan trọng. Thứ nhất, huấn luyện học trò theo đúng chánh pháp, giúp họ hiểu rõ đạo lý và lẽ phải. Thứ hai, dạy cho trò những kiến thức và kỹ năng mà họ chưa biết, mở mang tầm hiểu biết. Thứ ba, giải thích rõ ràng những điều còn thắc mắc, khúc mắc, giúp học trò tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả. Thứ tư, truyền trao kiến thức một cách đầy đủ, không hề giấu nghề, mong muốn học trò giỏi giang. Thứ năm, giúp học trò phát triển bản thân, trưởng thành và đạt được hạnh phúc trong cuộc sống. Cuối cùng, chỉ dạy con đường dẫn đến sự an lạc và giải thoát, giúp họ vượt qua khổ đau.
VII. BỔN PHẬN VỚI NGƯỜI THÂN, BẠN BÈ
Trong các mối quan hệ xã hội, tình thân và bạn bè đóng vai trò quan trọng, mang lại sự yên ổn và niềm vui. Phật tử lý tưởng cần tỏ lòng kính trọng và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với bà con thân hữu thông qua năm bổn phận. Thứ nhất, giúp đỡ những người thân, bạn bè khi họ gặp khó khăn, hoạn nạn, thể hiện tinh thần tương thân tương ái. Thứ hai, luôn dùng lời nói hòa nhã, hiền lành, xây dựng, tạo không khí vui vẻ, hòa hợp. Thứ ba, hỗ trợ, động viên, giúp đỡ họ tiến bộ trong cuộc sống và sự nghiệp. Thứ tư, mang lại lợi lạc, chia sẻ những điều tốt đẹp, giúp nhau cùng phát triển. Cuối cùng, luôn chân thật, không hề dối gạt, xây dựng lòng tin và sự bền vững trong các mối quan hệ.
VIII. TRÁCH NHIỆM ĐỐI VỚI BÀ CON, HỌ HÀNG
Là thành viên trong một đại gia đình, mỗi người đều có trách nhiệm đối với bà con, họ hàng. Cần ứng xử với năm bổn phận để duy trì sự hòa thuận và gắn kết. Thứ nhất, bảo hộ, che chở để họ không buông lung, sa ngã vào những thói hư tật xấu. Thứ hai, hỗ trợ, giúp đỡ để họ không bị hao tổn tài sản hay mất mát những điều quan trọng. Thứ ba, che chở, bảo vệ họ thoát khỏi những nỗi sợ hãi, nguy hiểm, mang lại sự an tâm. Thứ tư, khuyên ngăn những điều sai trái một cách tế nhị, kín đáo, tránh làm tổn thương lòng tự trọng. Thứ năm, thường xuyên khen ngợi, ghi nhận những điều tốt đẹp mà họ đã làm, khuyến khích họ phát huy.
IX. TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI LÀM CHỦ
Những người làm chủ, dù trong gia đình hay công việc, cần thực hiện năm bổn phận để đảm bảo sự ổn định và phát triển. Nhờ sống có trách nhiệm, họ sẽ mang lại sự an ổn cho bản thân và những người xung quanh. Thứ nhất, giao việc cho cấp dưới hoặc người làm phù hợp với khả năng của họ, phát huy tối đa năng lực mỗi người. Thứ hai, lo liệu ăn uống, nghỉ ngơi cho họ một cách thích hợp, đảm bảo sức khỏe và tinh thần làm việc. Thứ ba, khen thưởng xứng đáng với công lao và đóng góp của họ, tạo động lực và sự công bằng. Thứ tư, quan tâm chăm sóc khi họ bị bệnh tật, thể hiện lòng nhân ái và trách nhiệm. Cuối cùng, cho phép họ nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức, đảm bảo sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống.
X. TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI LÀM CÔNG, NGƯỜI THỢ
Người làm công, người thợ có lương tâm cần thể hiện sự tôn trọng và trách nhiệm đối với chủ nhân của mình thông qua năm bổn phận. Thứ nhất, siêng năng, dậy sớm làm việc, thể hiện tinh thần trách nhiệm và sự chuyên cần. Thứ hai, làm việc chu đáo, cẩn thận trong mọi nhiệm vụ được giao, đảm bảo chất lượng và hiệu quả. Thứ ba, luôn chân thật, không hề trộm cắp hay gian lận, xây dựng lòng tin và sự minh bạch. Thứ tư, làm việc có phương pháp, lớp lang, khoa học, tối ưu hóa quy trình và kết quả. Cuối cùng, bảo vệ danh giá và lợi ích của chủ, không làm những việc gây tổn hại đến uy tín hay tài sản của họ.
XI. TRÁCH NHIỆM CỦA ĐỆ TỬ ĐỐI VỚI TĂNG ĐOÀN
Đệ tử, người cư sĩ tại gia, cần thể hiện sự tôn kính và hỗ trợ đối với Tăng bảo (chư Tôn đức Tăng Ni) thông qua năm bổn phận. Nhờ thực hành những điều này, họ sẽ có được sự an ổn và không còn lo sợ trong đời sống tâm linh. Thứ nhất, làm lành với hành động thân thể, tránh các hành vi gây tổn hại hay bất kính. Thứ hai, làm lành với lời nói, luôn giữ thái độ tôn trọng, nhã nhặn và chân thành. Thứ ba, làm lành với ý nghĩ, luôn giữ tâm thanh tịnh, không sân si, ganh ghét. Thứ tư, phát tâm cúng dường, ủng hộ vật chất và tinh thần cho Tăng đoàn, giúp duy trì và phát triển Phật pháp. Cuối cùng, tích cực nghênh tiếp, học hỏi giáo lý và tinh tấn hành trì theo lời dạy của chư Tôn đức.
XII. TRÁCH NHIỆM CỦA ĐẠO SƯ ĐỐI VỚI ĐỆ TỬ
Các bậc đạo sư, thầy cô giáo tâm huyết, đóng vai trò dẫn dắt và khai sáng cho đệ tử. Họ có trách nhiệm giúp đỡ đệ tử với sáu phương diện quan trọng. Thứ nhất, khuyên ngăn đệ tử không làm những điều ác, hướng dẫn họ đi trên con đường thiện lương. Thứ hai, hướng dẫn đệ tử cách làm lành, thực hành các việc phước đức, tích lũy công đức. Thứ ba, dạy dỗ với tất cả thiện chí và lòng yêu thương, mong muốn đệ tử ngày càng tiến bộ. Thứ tư, mở mang kiến thức, giải thích những điều đệ tử chưa biết, khai sáng trí tuệ cho họ. Thứ năm, giúp đệ tử hiểu sâu sắc hơn về giáo lý, về con đường giải thoát. Cuối cùng, chỉ dạy con đường dẫn đến sự tái sinh ở cõi trời, mang lại hạnh phúc và an lạc.
Thế Tôn đã kết thúc lời dạy bằng một bài kệ sâu sắc, tóm lược lại mối quan hệ và trách nhiệm giữa con người với nhau, cũng như ý nghĩa của việc sống thiện lành:
Cha mẹ là phương Đông,
Sư trưởng là phương Nam,
Vợ chồng là phương Tây,
Thân tộc là phương Bắc,
Tôi tớ là phương dưới,
Sa-môn là phương trên.
Người Phật tử mẫu mực
Kính lễ các phương ấy,
Luôn sống trong kính thuận,
Khi chết được sanh thiên.
Nói hòa nhã, thương yêu
Trí tuệ soi cùng khắp
Giúp đời được an vui
Người người đạt mục đích.
Bình đẳng về lợi lộc
Hưởng chung và chia sẻ
Những việc ấy như xe
Chở đồ về đến đích.
Đời thiếu các thiện trên
Sẽ không có an vui
Người trí luôn lựa chọn
Sống với điều thiện ích
Kết quả trổ đời này
Danh thơm, phước cùng trổ
Không bỏ người thân cũ;
Chỉ dạy việc lợi lạc
Sống kính trên nhường dưới
Danh dự ngày càng tăng.
Học tập nghề đúng mức
Lợi lạc theo tài năng
Giữ gìn của đã tạo
Không xa xí, hoang tàn
Như ong hút nhụy hoa.
Tích tụ từng giờ khắc
Không hao tổn cánh hoa
Nên sống trong biết đủ
Siêng năng trong công việc
Để dành, phòng thiếu hụt
Siêng nông nghiệp, buôn bán
Cày cấy và chăn nuôi
Xây dựng chùa tháp Phật
Góp phần làm tăng xá …
Những việc thiện nêu trên
Siêng năng, không gián đoạn
Tài sản ngày càng tăng
Phước lộc ngày càng lớn
Như trăm sông về biển.
Sau khi Đức Phật hoàn thành bài giảng, cư sĩ Thiện Sinh bày tỏ lòng kính ngưỡng sâu sắc và bạch rằng những lời dạy của Ngài đã vượt xa mong đợi của ông. Ông ví giáo pháp của Phật như việc lật ngửa những gì bị úp xuống, mở toang những gì đang đóng kín, và như ánh sáng rạng rỡ trong đêm tối. Bằng nhiều phương tiện thiện xảo, Đức Thế Tôn đã khai sáng cho ông và chúng sanh, giúp thoát khỏi u mê, lầm lạc và sống trong hạnh phúc. Ông xin được quy y Tam Bảo, trở thành đệ tử của Phật, nguyện trọn đời nương theo Phật, Pháp, Tăng, và gìn giữ năm giới: không sát sanh, tôn trọng sự sống; không trộm cắp, biết chia sẻ và giúp đỡ người khác; không tà dâm, sống chung thủy trong hôn nhân; không nói dối, tôn trọng sự thật; không dùng các chất gây say (rượu, ma túy), bảo vệ sức khỏe của bản thân và cộng đồng. Được Phật chấp nhận, cư sĩ Thiện Sinh vô cùng hoan hỷ và vâng lời dạy bảo của Ngài.
Nam-mô Bổn Sư Thích-ca Mâu-ni Phật (3 lần)
Cuộc sống được xây dựng trên nền tảng của những mối quan hệ và trách nhiệm, như bài Kinh Thiện Sinh đã chỉ rõ. Để hiểu sâu hơn về cách vận dụng những lời dạy này vào đời sống hiện đại và khám phá những khía cạnh khác của giáo lý, mời bạn tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
