Nghi thức cúng cháo thí thực, hay còn gọi là cúng cô hồn, mang trong mình một bề dày lịch sử và ý nghĩa sâu sắc trong Phật giáo Đại thừa, xuất phát từ một câu chuyện cảm động về lòng từ bi. Tìm hiểu về nguồn gốc và ý nghĩa thực sự của tập tục này sẽ giúp ta thấu hiểu hơn về sự cứu giúp những linh hồn còn vướng mắc ở cõi trung gian. Khám phá thêm tại Chia sẻ Đạo Phật.
Nguồn gốc và ý nghĩa của nghi thức cúng cháo thí thực
Nghi thức cúng cháo, còn gọi là cúng thí thực cô hồn, là một phần không thể thiếu trong đời sống thiền môn theo truyền thống Phật giáo Đại thừa. Sở dĩ có nghi thức này là bởi cháo được cúng cho các cô hồn, những linh hồn lang thang trong cõi giới trung gian hoặc cõi ngạ quỷ. Do nghiệp ác từ kiếp trước, họ phải chịu cảnh đọa đày, mang hình hài xấu xí, bụng đói cồn cào nhưng cổ họng lại hẹp như kim, chỉ có thể nuốt trôi nước cháo loãng.
Nghi thức cúng cháo: Bắt nguồn từ câu chuyện của Tôn giả A Nan
Nguồn gốc của nghi thức cúng cháo được ghi lại trong bản kinh “Phật Thuyết Cứu Diện Nhiên Ngạ Quỷ Đà La Ni Kinh”. Theo đó, Tôn giả A Nan, thị giả của Đức Phật, trong một đêm khuya đang thiền định đã gặp một con quỷ đói với thân thể tiều tụy, mặt mày xám ngoét, cổ họng nhỏ như kim và miệng phun ra lửa. Con quỷ này báo cho ngài A Nan biết rằng ba ngày nữa ngài sẽ chết và đọa vào loài quỷ đói.
Hoảng sợ, Tôn giả A Nan hỏi cách thoát khỏi tai ương. Quỷ đói khuyên ngài nên bố thí đồ ăn thức uống cho loài quỷ đói vào sáng hôm sau, đồng thời phát tâm cúng dường Tam Bảo hồi hướng công đức để chúng sớm thoát khổ. Tôn giả A Nan liền bạch Phật. Đức Phật dạy ngài đừng quá lo sợ, vì trong vô lượng kiếp quá khứ, Ngài đã từng thọ nhận pháp “biến thực chân ngôn” từ Phật Vô Lượng Uy Đức Tự Tại Quang Minh Như Lai. Ngài chỉ dạy Tôn giả A Nan trì tụng thần chú này, niệm bảy biến sẽ khiến một món ăn hóa ra vô lượng, trở thành cam lộ ngon ngọt, giúp các loài được no đủ. Sau đó, Đức Thế Tôn đã chỉ dạy phương pháp cứu độ ngạ quỷ qua bản kinh “Phật Thuyết Cứu Diện Nhiên Ngạ Quỷ Đà La Ni”. Bản kinh này sau đó được truyền sang Trung Quốc và Việt Nam.
Tiêu Diện Đại Sĩ Hộ Pháp Già Lam
Tôn tượng Tiêu Diện Đại Sĩ và câu chuyện dân gian
Nghi thức cúng cháo thường được thực hiện tại án thờ có tôn tượng của Bồ tát Tiêu Diện Đại Sĩ, mà dân gian Việt Nam quen gọi là Ông Tiêu hay Ông Ác. Hình tượng hung tợn của ngài biểu trưng cho sự hộ trì Phật pháp, bảo vệ chốn già lam.
Theo lời kể của ông nội tác giả, tại một ngôi làng nọ, có một con quỷ ăn thịt người sống trong miếu đình trên đồi cao. Mỗi sáng, quỷ xuống chân đồi bắt người, khiến xương cốt chất đống. Dân làng cầu khấn Trời Phật. Một lần, khi quỷ định bắt một bà già đi chợ, Bồ tát Quan Thế Âm hiện ra, nắm cổ quỷ bóp mạnh, khiến chiếc lưỡi quỷ lòi ra ngoài. Bồ tát cảnh cáo quỷ không được ăn thịt người nữa, mà phải về chùa tu tập, mỗi chiều sẽ được ăn cháo, đồng thời giao nhiệm vụ thống lãnh cô hồn, dẫn dắt họ cải tà quy chánh.
Sau này, khi đọc bản dịch “Du Già Diệm Khẩu Thí Thực Khoa Nghi” của Hòa thượng Thích Huyền Tôn, tác giả nhận ra nguồn gốc câu chuyện. Câu kinh “Diện Nhiên Đại Sĩ, Bồ tát Hóa Thân…” cho thấy Bồ tát Quan Âm và Tiêu Diện Đại Sĩ là một, hóa thân để cứu độ loài quỷ đói.
Truyền thống cúng cháo và ý nghĩa tâm linh
Nghi thức cúng cháo Mông Sơn Thí Thực, tương tự như cúng Đại Bàng buổi trưa, đã tồn tại hơn hai ngàn năm. Truyền thống này vẫn được gìn giữ và duy trì. Nhiều câu chuyện kể về các vị sư quên cúng cháo và bị cô hồn quấy nhiễu cho thấy tầm quan trọng của việc này.
Các chùa Phật giáo Đại thừa đều thực hiện cúng cháo vào mỗi buổi chiều, sau khi mặt trời lặn, để cúng thí cho thế giới cô hồn. Cô hồn phần lớn là những người chết bất đắc kỳ tử, chết đột ngột, hoặc do ác nghiệp, tham lam, keo kiệt trước giờ lâm chung. Họ không thể đầu thai và phải chịu cảnh đói khát triền miên.
Nghi thức này sau đó được các tổ đức Trung Hoa soạn thảo thành “Du Già Diệm Khẩu Thí Thực Khoa Nghi”, dùng trong các trai đàn chẩn tế cô hồn. Tại Việt Nam, trai đàn chẩn tế còn gọi là “làm chay”, thường tổ chức vào mùa Vu Lan Báo Hiếu, dịp khánh thành chùa hoặc 49 ngày sau khi người thân qua đời, nhằm hồi hướng công đức siêu độ cho vong linh. Sau buổi lễ, lễ vật được bố thí cho người sống, tiền bạc, bánh kẹo, thức ăn được tung rãi xuống đất cho mọi người tranh giành, tin rằng chúng đã được chú nguyện nên rất linh thiêng.
Tóm lại, cúng cháo thí thực cô hồn là một pháp tu thể hiện lòng từ bi đối với chúng sanh khuất mặt. Đây không chỉ là pháp hành của người tu sĩ mà còn là nét đẹp văn hóa Phật giáo. Chư Phật, chư Bồ tát vì lòng đại từ bi đã dạy chúng ta thực hành cứu độ chúng sanh trong vô vàn hình tướng. Nếu còn hồ nghi về việc cúng thí cô hồn hay lễ cầu siêu, tức là chúng ta đang nghi ngờ lời dạy của chư Phật. Do đó, dù ở đâu, hoàn cảnh nào, nếu có phương tiện, chúng ta không nên bỏ qua pháp hành này.
Thượng tọa Thích Nguyên Tạng
Để hiểu sâu hơn về những giá trị tâm linh và văn hóa đằng sau nghi thức này, hãy cùng khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
