Rừng già uy nghiêm, nơi sức sống mãnh liệt vươn lên từ những thử thách khắc nghiệt của thời gian, tạo nên một không gian thiêng liêng và đầy bí ẩn. Vẻ đẹp hùng vĩ này ẩn chứa những bài học sâu sắc về sự kiên cường và phát triển, mời gọi chúng ta khám phá thêm tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Hòa thượng Mật Hiển tại chánh điện chùa Trúc Lâm (ảnh 18/7/1989)
1. Vẻ đẹp uy nghiêm của rừng già
Câu “Sơn hữu kiều mộc” (Núi có cây cao) mang đến hình ảnh một khu rừng già, nơi những cây cổ thụ sừng sững vươn lên. Từ những mầm non bé nhỏ, chúng đã trải qua muôn vàn thử thách của thời gian, khí hậu khắc nghiệt, bão tố và cả sự cạnh tranh của tự nhiên. Những cây yếu ớt dần bị đào thải, chỉ còn lại những cây mạnh mẽ, kiên cường vươn mình đón ánh mặt trời.
Khu rừng ấy không chỉ đơn thuần là sự mở rộng về diện tích, mà còn là sự trưởng thành về tầm vóc của những cây cổ thụ. Chúng không cần sự chăm bón hay che chở từ bên ngoài, mà tự mình sinh tồn và phát triển, tạo bóng mát cho những thế hệ cây non sau này. Dần dần, nơi đây không còn là đám cỏ dại um tùm, mà trở thành một khu rừng thiêng liêng, uy nghiêm, là nơi trú ngụ của những loài mãnh thú hay thậm chí là các bậc thần linh. Từ nơi thâm u, rừng già tỏa ra ánh sáng soi đường cho sự sống và tiến hóa, len lỏi vào những góc tối mà ánh mặt trời không thể chạm tới.
Tuy nhiên, vẻ uy nghiêm của rừng già cũng có thể mang đến sự kính sợ cho những tâm hồn còn vướng bận bởi những ham muốn trần tục, những cái nhìn hạn hẹp. Dù có những bóng hình cao quý ẩn hiện, mây mù giăng phủ khiến việc tìm kiếm trở nên khó khăn.
Những gốc cổ thụ ấy, qua bao đời, đã trở thành biểu tượng tôn nghiêm cho rừng Thiền Việt Nam. Dù có những lúc “nước lũ cuốn theo rác bẩn” tràn về, làm bật gốc cây non, nhưng cổ thụ vẫn hiên ngang đứng vững. Người ta có thể lầm tưởng chúng đã tàn lụi, chờ đợi ngày đổ gục, biến rừng già thành bãi hoang tàn. Nhưng không, chúng vẫn là trụ cột, bảo vệ sự tồn tại của khu rừng.
Câu thơ cổ: “Sơn hữu kiều tùng, thấp hữu du long. Bất kiến tử sung, nãi kiến giảo đồng” (Núi có tùng cao, đầm có rồng lượn. Chẳng thấy người hiền, lại thấy kẻ gian tà) từ Kinh Thi như một lời nhắc nhở về sự suy thoái có thể xảy ra. Dưới bóng cây cổ thụ, có những người học trò trưởng thành, nhận thức được giá trị và noi gương, nhưng cũng có người bị cuốn trôi theo dòng đời. Tuy nhiên, đối với những người con Phật pháp tại Huế, hình ảnh các bậc Cao tăng, như những gốc cây già che chở đàn con, luôn là một nguồn cảm hứng. Trong số đó, Hòa thượng Mật Hiển nổi bật với phong thái nghiêm nghị, uy nghiêm, là một trụ cột vững chắc của rừng Thiền.
Quí Hòa Thượng đàm đạo nhân dịp Tết Tân Mùi, 1991
Từ trái sang phải: Hòa Thượng Thiện Siêu, Hòa Thượng Hưng Dung, Hòa Thượng Mật Hiển, Đại Đức Trí Tựu (thị giả Ôn Đôn Hậu), Hòa Thượng Đôn Hậu.
(Ảnh tư liệu)
2. Núi không cần cao, có tiên thì danh tiếng
Không gian thanh u, tĩnh lặng thường là ấn tượng đầu tiên khi ai đó ghé thăm các sơn môn. Từ những bài thơ cổ đến những câu chuyện lịch sử, hình ảnh núi non luôn gắn liền với sự an yên. Yên Tử, dù qua bao thế kỷ, vẫn giữ nguyên vẻ đẹp vốn có, nhưng giá trị của nó trong lòng con người lại thay đổi, trở thành niềm tự hào dân tộc, là hồn thiêng sông núi. Tuy nhiên, vẻ đẹp ấy đôi khi chỉ là thoáng qua, bởi cuộc sống mưu sinh cuốn con người vào vòng xoáy của lợi danh.
Cảnh đẹp thiên nhiên, dù hữu tình hay vô tình, cũng có thể trở nên khắc nghiệt đối với những người đang vật lộn với cuộc sống. Những câu chuyện lịch sử về những cuộc xung đột, chiến tranh đã nhuốm màu máu lên dòng sông, biến bến bờ thành nơi chứng kiến sự ra đi của biết bao sinh linh.
Dù đã lâu không trở lại Trúc Lâm, nhưng những kỷ niệm về nơi này vẫn còn đọng lại. Có lẽ, sự thay đổi của cảnh vật và lòng người khiến những hình ảnh xưa cũ trở nên xa vời. Cây đa, con đò, những hình ảnh quen thuộc trong thơ ca, đôi khi chỉ còn là những hoài niệm.
Trong những năm tháng còn là chú tiểu lang thang, việc tiếp xúc với Phật giáo Huế còn hạn chế. Tuy nhiên, qua những trang báo như Viên âm, ấn tượng về một Phật giáo Huế nghiêm khắc, với những vị giảng sư danh tiếng, đã dần hình thành. Đặc biệt, có một hình ảnh vị Thầy nghiêm khắc, không chỉ với tăng chúng mà còn với bất cứ ai có hành vi không đúng mực, đã để lại dấu ấn sâu đậm. Đó là cách mà quy củ Thiền môn được gìn giữ.
Trong những lần về Huế thăm thân, tác giả không có cơ hội để trải nghiệm sự nghiêm khắc ấy, vì những nơi ghé thăm thường không có sự hiện diện của các bậc cao tăng. Tuy nhiên, qua những lời kể, hình ảnh về các bậc tông tượng của tòng lâm vẫn luôn được nhìn nhận với sự tôn kính.
Lần đầu tiên được hầu chuyện Hòa thượng Trúc Lâm (Mật Hiển) sau năm 1963, khi được Thượng tọa Giám viện Thích Trí Thủ cử ra Huế tham vấn về các công án Thiền trong văn học Phật giáo Việt Nam. Thay vì ấn tượng về một vị Sư trưởng nghiêm khắc, tác giả lại cảm nhận được nỗi buồn của một người cha mất con. Hòa thượng hỏi thăm về người đệ tử trưởng, người mà ngài đã gửi đi tham học với tất cả tình thương và kỳ vọng. Nhưng khi hay tin người đệ tử ấy đã thoái thất sơ tâm, tình thương vẫn còn đó, nhưng kỳ vọng đã tan vỡ. Dù không hiếm trong giới Phật giáo, nhưng trong đôi mắt từng được cho là nghiêm khắc ấy, thoáng hiện lên nét tiếc thương cho một chiếc lá bị cuốn theo chiều gió. Đó là một biểu hiện xúc cảm bình dị nhưng cũng thật sâu sắc.
Cảnh trí Trúc Lâm khi ấy không có gì quá đặc biệt thu hút, nhưng lại mang một vẻ quyến rũ riêng. Thiên nhiên ở đây, với cây rừng, suối nước, dường như không tuân theo quy luật hài hòa của thơ ca. Thay vào đó là một vẻ “cau có”, gai góc, nhưng lại cùng tồn tại và phát triển mà không triệt tiêu lẫn nhau. Đó là một nghịch lý của tự nhiên, nơi xung đột và che chở, chống đối và nương tựa, hòa hợp trong bất hòa. Sinh vật được bảo vệ trong giới hạn cho phép, nhưng cũng bị trừng phạt nghiêm khắc nếu vượt qua ranh giới an toàn. Điều này gợi nhớ đến lời Phật dạy về những khu rừng đáng sợ đối với những tâm còn ô nhiễm.
Có lẽ, hình ảnh về Hòa thượng Trúc Lâm đã được phác họa qua những câu chuyện kể, và khi đứng giữa núi rừng Trúc Lâm, giữa những gai góc, sự nghiêm khắc ấy lại trở thành nơi che chở an toàn cho những bước chân non yếu, dễ bị cám dỗ trên đường đời.
Hồ nước hình chữ S trước chùa là một hình ảnh còn đọng lại, dù ý nghĩa của nó có lẽ đã rõ ràng. Thay vào đó, những pho tượng nhỏ do chính Hòa thượng nắn lại gây ấn tượng mạnh mẽ. Những pho tượng không theo tiêu chuẩn nghệ thuật nào, mà thể hiện cách nhìn độc đáo của người nghệ sĩ – người tu sĩ. Họ không tạo ra thế giới của mình để được chiêm ngưỡng, mà để tìm kiếm sự tĩnh lặng cho bản thân.
Sau khi Hòa thượng viên tịch, cặp sáo dọc treo trong hậu liêu vẫn còn đó. Dù chưa từng được nghe tiếng sáo của ngài, nhưng trong bóng đêm tĩnh mịch, người ta có thể mường tượng âm thanh ấy len lỏi qua những lùm cây. Âm nhạc, đôi khi, có thể diễn tả những điều mà tư duy không thể chạm tới, những cảm xúc u uất và ưu ái, những nét đẹp phù du bên cạnh một vị Lão Tăng với dáng vẻ nghiêm khắc, biểu tượng cho quy củ và mực thước của bậc tu hành.
3. Biểu tượng của Tăng già
Phật giáo Việt Nam, dù trải rộng khắp ba miền và mang những sắc thái riêng biệt, vẫn luôn giữ gìn chung một di sản tinh thần. Khi hoàn cảnh lịch sử thuận lợi, các tông phái cùng hòa hợp thành một giáo hội duy nhất. Trong vai trò Giám luật thuộc Viện Tăng thống, Hòa thượng Mật Hiển có trách nhiệm duy trì giềng mối và sách tấn việc hành trì giới luật cho toàn thể Tăng già. Nhân cách của ngài không chỉ thể hiện đức tu trì cá nhân mà còn phản ánh tinh thần sinh hoạt của Tăng già Việt Nam tại một thời điểm nhất định. Sự hiện diện của ngài, dù hữu hình hay vô hình, như cổ thụ trong rừng già, có lúc che chở cây non, có lúc lại đơn độc. Nhưng chính sự hiện diện ấy đã làm nên sự kính trọng cho khu rừng.
Uy đức của ngài Giám luật không chỉ giới hạn trong phạm vi quốc gia mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến sinh hoạt Thiền môn tại Huế, nơi ngài sinh trưởng và hành đạo. Ngay cả khi thời thế thay đổi, nhân tâm ly tán, hình ảnh của ngài trong quá khứ vẫn là nguồn sức mạnh tinh thần, duy trì kỷ cương Tăng luân. Dù thế hệ tăng ni hiện tại có thể khó hình dung được phong thái nghiêm khắc nhưng cũng đầy từ ái của ngài, nhưng thế hệ trưởng thành của chúng tôi, dù trực tiếp hay gián tiếp tiếp nhận sự giáo huấn của ngài, vẫn cảm nhận được sự che chở bởi thành trì giới luật mà ngài là người trấn giữ.
Theo lời Phật dạy, tâm vô thường, pháp vô ngã. Mọi hình ảnh, dù cao cả đến đâu, cũng sẽ dần phai nhạt trong lòng thế gian. Hình ảnh của Hòa thượng Mật Hiển cũng vậy, có thể mờ dần theo dòng chảy của xã hội. Tuy nhiên, hình ảnh của ngài, của vị Giám luật, của vị Tăng trưởng duy trì Tăng luân, không chỉ là tầm vóc của một cá nhân. Ngài là biểu tượng của Tăng già giữa lòng thế tục, hóa thân theo từng thời đại để duy trì mạng mạch của Chánh pháp, thích ứng với những biến động của xã hội. Trong tôi, hình ảnh của ngài là bất diệt, là ngọn giới đăng soi đường cho thế hệ chúng tôi, những người đệ tử, vững bước trên con đường hành đạo đầy gian nan và thử thách.
TUỆ SỸ
Những trang viết này chỉ là một phần nhỏ hé mở về cuộc đời và đạo hạnh của Hòa thượng Mật Hiển, mời bạn khám phá thêm những câu chuyện ý nghĩa khác trong chuyên mục Tiểu sử.
