Dấu ấn lịch sử của Đại học Nalanda vĩ đại nay còn vang vọng qua những tàn tích cổ kính, nơi từng là trung tâm Phật giáo và tri thức thế giới. Giữa không gian thiêng liêng này, chúng ta tìm thấy sự kết nối với hành trình học vấn và giảng dạy của Hòa thượng Thích Minh Châu tại Nalanda hiện đại, một minh chứng cho sự kế thừa và phát triển Phật pháp. Khám phá thêm về con đường tâm linh và học thuật của Ngài tại Chiasedaophat.
Cuộc đời và sự nghiệp của Hòa thượng Thích Minh Châu là một dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Bên cạnh những câu chuyện đã được ghi chép và phổ biến rộng rãi, chúng ta có thể nhìn nhận lại công lao của Ngài qua một góc nhìn khác: một du tăng Việt Nam tại một trung tâm Phật giáo danh tiếng thế giới, và vai trò của Ngài đối với Phật giáo Việt Nam hiện đại.
Nalanda – Dấu ấn lịch sử và học thuật
Chúng tôi đến thăm Nalanda vào một buổi chiều nắng gắt, nơi từng là trung tâm Phật giáo và học thuật hàng đầu thế giới. Giữa những tàn tích cổ kính, quá khứ và hiện tại hòa quyện, gợi nhớ về những bậc đại luận sư lừng lẫy như Long Thọ, Vô Trước, Thế Thân, và những chuyến hành hương của Pháp Hiển, Huyền Trang. Nalanda, từng chứng kiến sự huy hoàng của Phật giáo, cũng trải qua những biến cố lịch sử, và hôm nay, nơi đây còn là không gian gợi nhớ về Hòa thượng Thích Minh Châu, người từng học tập và giảng dạy tại Đại học Nalanda mới.
Đọc lại tác phẩm Đường về xứ Phật của các Hòa thượng Minh Châu, Thiện Châu, Huyền Vi cùng ngài Pasadika, chúng ta càng thêm xúc động khi nghĩ về những tháng ngày tu học của các Ngài tại đây. Trong tác phẩm này, Hòa thượng Thích Minh Châu đã viết:
“Nếu Lâm-tì-ni là thánh địa, bởi Đức Phật giáng sanh ở đó thì Nalanda là đất thiêng đã chứng kiến sự xuất hiện của hai vị đệ tử Ngài là Tôn giả Xá-lợi-phất và Tôn giả Mục-kiền-liên. Nếu Bồ-đề Đạo tràng là nơi Đức Phật viên thành Chánh pháp thì Nalanda là đất thiêng đã truyền chiếu ánh sáng ấy đến với vô số người ở khắp nơi trên thế giới. Nếu Lộc Uyển là thánh địa, bởi ở đó Đức Phật đã chuyển pháp luân lần đầu tiên thì Nalanda là đất thiêng đã hoằng truyền Chánh pháp, trong một thời gian dài hơn ngàn năm. Nếu Câu-thi-na là thánh địa, bởi ở đó Đức Phật đã nhập Niết-bàn thì Nalanda là đất thiêng đã chứng kiến sự viên tịch của Tôn giả Xá-lợi-phất. Hơn nữa, Đức Phật chưa bao giờ trở lại nhiều lần để thăm Lâm-tì-ni, Bồ-đề Đạo tràng, Lộc Uyển và Câu-thi-na, sau khi Ngài giáng sanh, đắc đạo, chuyển Pháp luân và nhập Niết-bàn, nhưng Ngài viếng thăm Nalanda rất nhiều lần.”
Những lời khẳng định này cho thấy giá trị to lớn của Nalanda về mặt tôn giáo. Về mặt lịch sử và học thuật, dù trải qua bao thăng trầm, Nalanda vẫn là một địa điểm quan trọng, là nơi mà Hòa thượng Thích Minh Châu, một du tăng Việt Nam, đã chọn để học tập và hành đạo.
Huyền Trang và những ghi chép về Nalanda
Vào thế kỷ thứ VII, Đường Tăng Huyền Trang đã đến Nalanda tu học dưới sự chỉ dạy của Viện trưởng Silabhadra. Trong Đại Đường Tây Vực ký, Huyền Trang đã mô tả Nalanda như một trung tâm giáo dục Phật giáo đồ sộ với hàng ngàn Tăng sĩ tài năng, đạo hạnh thanh tịnh. Ngài viết:
“Số Tăng sĩ đông đến vài ngàn, đều là những bậc tài năng xuất chúng. Những bậc này phần nhiều là những vị kỳ tài, danh tiếng vang đến cả những nước ở ngoài. Ðức hạnh của những vị này hoàn toàn thanh tịnh, không thể chê trách gì. Họ theo giới luật một cách chơn thành. Quy luật của tu viện rất nghiêm khắc và tất cả Tăng sĩ đều bắt buộc phải tuân theo. Cả nước Ấn Ðộ đều kính phục và tuân theo những lời chỉ dạy của những vị này. Cả ngày họ không có đủ thì giờ để hỏi và trả lời những câu hỏi có ý nghĩa sâu xa. Từ sáng cho đến tối, các vị này đều luôn luôn biện luận. Già và trẻ đều giúp đỡ lẫn nhau. Những ai không thể biện luận về kinh điển đều không được kính trọng và phải lẩn tránh vì xấu hổ. Những nhà học giả từ các thành thị khác, muốn mau có danh tiếng trong các cuộc biện luận đều đến Nalanda rất đông, để được giải đáp những điểm mình còn nghi ngờ, và vì vậy danh tiếng của những vị ở Nalanda được lan truyền rất rộng. Cũng vì vậy mà có nhiều người muốn có danh của Nalanda để được người ta kính trọng.”
Những ghi chép này cho thấy sự uy nghiêm và tầm ảnh hưởng của Nalanda trong quá khứ. Tuy nhiên, sự tàn phá của con người đã khiến trung tâm này điêu tàn. Trước đó, Việt Nam cũng đã có những du tăng xuất sắc như Đại Thừa Đăng (Pradipa), người được cho là đã đóng góp vào công trình dịch thuật của Huyền Trang. Dù vậy, những đóng góp này đôi khi bị lãng quên hoặc quy về “mẫu quốc”.
Sự hồi sinh của Nalanda và dấu ấn của Hòa thượng Thích Minh Châu
Chính phủ Ấn Độ, nhận thức được giá trị lịch sử và văn hóa của Nalanda, đã nỗ lực phục hồi. Ngày 19 tháng 11 năm 1951, Đại học Nalanda mới được thành lập, với sự tham dự của nhiều lãnh đạo cấp cao. Tổng thống Dr. Rajendra Prasad đã phát biểu:
“Muốn làm sống lại cái quá khứ sáng chói của Nalanda, một trung tâm học vấn của thế giới, Chánh phủ Bihar phải xây dựng Nalanda mới để giúp các học giả đi sâu vào ngôn ngữ Pāli và Sanskrit, văn chương và triết học Phật giáo. Chúng tôi hết sức tán thành sáng kiến cao đẹp ấy. Tên Nalanda đã ghi những dòng chữ vàng trong quyển lịch sử của đất nước chúng ta; không những nó đã làm nẩy nở rất nhiều bông hoa tư tưởng ở tại quốc nội, mà đã là trung tâm từ đó nền giáo dục tốt đẹp đã truyền rộng ra các nước trên thế giới.”
Mười năm sau, Hòa thượng Thích Minh Châu, một du tăng Việt Nam, đã đến theo học tại Nalanda mới. Ngài là người đầu tiên đỗ bằng tiến sĩ tại đây với luận án So sánh Trung Bộ kinh chữ Pāli với Trung A-hàm chữ Hán. Công trình này đã mở ra một cái nhìn khách quan về hai hệ thống kinh điển Phật giáo. Sau khi tốt nghiệp, Ngài được mời ở lại giảng dạy về Pāli và Phật học, trở thành một học giả được kính trọng tại Nalanda.
Đóng góp của Hòa thượng Thích Minh Châu cho Phật giáo Việt Nam
Sự nghiệp của Hòa thượng Thích Minh Châu có ý nghĩa to lớn đối với Phật giáo Việt Nam. Trước đây, Phật giáo Bắc truyền và Nam truyền có sự khác biệt, thậm chí có phần xa lạ với nhau. Hòa thượng đã dịch toàn bộ kinh tạng Pāli sang tiếng Việt, bao gồm Trường Bộ, Trung Bộ, Tiểu Bộ, Tăng Chi Bộ, Tương Ưng Bộ và nhiều kinh điển khác. Nhờ đó, Tăng Ni sinh Phật giáo Việt Nam ngày nay được học tập và nghiên cứu cả hai hệ thống kinh điển, tạo nên một nền Phật giáo dung hòa và đặc sắc.
Sự dung hòa này giúp các tu sĩ Phật giáo Việt Nam dễ dàng tiếp nhận và hòa nhập với văn hóa Phật giáo các nước. Sau Hòa thượng Minh Châu, nhiều thế hệ Tăng Ni Việt Nam tiếp tục sang Ấn Độ và các quốc gia Phật giáo khác học tập, phát huy tinh thần này. Hòa thượng Thích Minh Châu, với vai trò là người tiên phong, đã đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của Phật giáo Việt Nam hiện đại.
Đại học Vạn Hạnh và di sản
Trở về nước, Hòa thượng Thích Minh Châu đã sáng lập và chủ trì Đại học Vạn Hạnh vào năm 1964. Dưới sự lãnh đạo của Ngài, Vạn Hạnh trở thành một trung tâm giáo dục Phật giáo uy tín, thu hút nhiều trí thức và học giả. Tạp chí Tư Tưởng của Tu thư Vạn Hạnh là một minh chứng cho sự đóng góp của Ngài cho nền học thuật và tư tưởng Phật giáo Việt Nam.
Có thể nói, Hòa thượng Thích Minh Châu đã cống hiến một phần lớn công sức cho việc dịch thuật và phổ biến kinh điển Phật giáo tại Việt Nam. Dù nhìn nhận dưới góc độ nào, Ngài vẫn là một bậc Thầy vĩ đại, một người Thầy lớn của Tăng chúng và Phật tử Việt Nam.
Nalanda và ký ức về người Việt
Khi đoàn chúng tôi đến Nalanda, điều bất ngờ là sự hiện diện của âm nhạc Phật giáo tiếng Việt vang vọng khắp nơi. Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ tại đây cũng mang đậm nét văn hóa Việt Nam. Dù không thể dựng tượng Hòa thượng Thích Minh Châu tại Nalanda, nhưng công đức của Ngài đã khắc sâu trong tâm khảm của nhiều thế hệ Phật tử.
Đứng trước pho tượng ngài Huyền Trang, chúng tôi kính cẩn tưởng nhớ đến những bậc tiền bối đã có công lớn trong việc tìm hiểu và truyền bá Phật pháp. Trong đó, hình ảnh Hòa thượng Thích Minh Châu – một vị Trưởng lão Việt Nam với dáng vẻ hiền từ, nụ cười đôn hậu, nhưng với cuộc đời và sự nghiệp vĩ đại, đã và sẽ còn lưu danh mãi mãi.
Khám phá sâu hơn về những đóng góp và cuộc đời của các bậc chân tu Việt Nam trên hành trình hoằng pháp, bạn đọc có thể tìm hiểu thêm tại chuyên mục Tiểu sử.
