Với lòng từ bi và trí tuệ làm cốt lõi, đạo Phật đã soi đường cho con người tìm đến sự chân, thiện, mỹ. Khám phá hành trình phụng sự đạo pháp của những bậc chân tu và cư sĩ, những người đã âm thầm đóng góp cho sự nghiệp giáo dục Phật giáo, và tìm hiểu thêm về những giá trị tâm linh sâu sắc tại chiasedaophat.com.
Đạo Phật, bản chất là sự kết tinh của lòng từ bi và trí tuệ, là con đường dẫn dắt con người đến với chân, thiện, mỹ. Giáo lý Phật giáo khai mở những giá trị sống và chân lý cuộc đời, giúp con người thấu hiểu và từng bước tiến đến con đường giải thoát. Việc thực hành và trải nghiệm sự an lạc ngay trong nội tâm là điều cốt yếu khi tiếp cận đạo Phật, chứ không đơn thuần là lời nói suông. Giáo lý này dành cho tất cả mọi người, bất kể xuất gia hay tại gia, chỉ cần có niềm tin vững chắc và sự tinh tấn tu tập đều sẽ gặt hái được lợi ích an lạc.
Trong lịch sử Phật giáo, có vô số bậc cao tăng thạc đức với đạo hạnh sáng ngời, đã cống hiến trọn đời mình vì lợi ích của chúng sanh. Song hành cùng các bậc ấy, không ít cư sĩ Phật tử đã trở thành những người hộ pháp đắc lực, luôn đồng hành và giữ vững tâm nguyện phụng sự đạo pháp.
Những đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng quý giá của các cư sĩ Phật tử tại gia, những người dù không khoác trên mình chiếc áo hoại sắc nhưng luôn sống trọn vẹn tinh thần “Chân Thiện Mỹ”, đã góp phần không nhỏ vào sự nghiệp hoằng pháp và giáo dục Phật giáo. Trong số những Phật tử có ảnh hưởng sâu rộng, đặc biệt là với Phật giáo miền Nam, không thể không nhắc đến Cư sĩ Chánh Trí – Mai Thọ Truyền.
Tổng quan về Cư sĩ Chánh Trí Mai Thọ Truyền
Cư sĩ Chánh Trí Mai Thọ Truyền (1905-1973) là một trong những cư sĩ Phật tử tiêu biểu của thế kỷ 20. Ông sinh ra tại Bến Tre, từng theo học tại Mỹ Tho và Sài Gòn. Sau khi đỗ tri huyện vào năm 1931, ông đã đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy hành chính nhà nước tại các tỉnh miền Tây và Sài Gòn. Từ năm 1945, ông tiếp tục giữ các vị trí cao cấp như Chánh Văn phòng Bộ Kinh tế, Giám đốc Hành chính sự vụ Bộ Ngoại giao, và Quốc Vụ Khanh đặc trách văn hóa.
Điều đáng ngưỡng mộ là dù ở trên đỉnh cao sự nghiệp, Cư sĩ Mai Thọ Truyền vẫn là một Phật tử thuần thành, ăn chay trường và phát nguyện thọ Tam quy Ngũ giới dưới sự hướng dẫn của Hòa thượng Thích Hành Trụ. Từ đó, ông đã dấn thân không mệt mỏi vào các Phật sự. Năm 1950, ông đã đóng vai trò chủ chốt trong việc thành lập Hội Phật học Nam Việt, quy tụ 40 tỉnh hội và chi hội khắp miền Nam. Để phổ biến giáo lý Phật Đà trong bối cảnh phương tiện truyền thông còn hạn chế, Hội đã cho ra đời Tạp chí Từ Quang, với Cư sĩ Mai Thọ Truyền trực tiếp phụ trách từ năm 1951 cho đến khi ông viên tịch, góp phần xuất bản 242 số.
Bên cạnh đó, Cư sĩ còn dành tâm huyết nghiên cứu sâu rộng về giáo lý Phật giáo, để lại nhiều tác phẩm giá trị như: Tâm và Tánh; Ý Nghĩa Niết Bàn, Pháp Hoa Huyền Nghĩa, Địa Tạng Huyền Nghĩa, Khảo Cứu về Tịnh Độ Tông, Khảo Cứu về Mật Tông.
Cuộc đời Cư sĩ Mai Thọ Truyền là một minh chứng sống động cho sự cống hiến trọn vẹn cho Đạo và Đời. Ông đã an nhiên xả bỏ báo thân vào ngày 17 tháng 4 năm Quý Sửu (1973) tại Sài Gòn, hưởng thọ 69 tuổi. Dù thân tứ đại đã hòa tan, nhưng sự nghiệp giáo dục Phật giáo và những ảnh hưởng sâu sắc của ông vẫn còn lan tỏa mạnh mẽ, tiếp nối mạch nguồn tâm linh qua nhiều thế hệ.
Vai trò của Cư sĩ Chánh Trí trong giáo dục Phật giáo
Giáo dục Phật giáo lấy con người làm trung tâm, với mục đích tối hậu là khai thị chúng sanh ngộ nhập Phật tri kiến, như lời dạy trong kinh Pháp Hoa. Mục tiêu này không chỉ là kiến thức mà còn là sự chuyển hóa nội tâm, giúp mỗi cá nhân đạt đến thể tánh chân như. Đây là con đường mà mỗi người phải tự mình đi, không ai có thể thay thế, chỉ có thể hỗ trợ, truyền trao những kinh nghiệm và lời dạy quý báu.
Giáo dục Phật giáo luôn song hành hai phương diện tự lợi và lợi tha. Một hành giả chân chính không chỉ trau dồi bản thân mà còn khuyến khích mọi người xung quanh cùng tu tập để vượt thoát khổ đau. Tinh thần “thượng cầu hạ hóa” này đã được chư Phật, chư Tổ kế thừa và truyền bá qua các thế hệ. Cư sĩ Chánh Trí Mai Thọ Truyền đã thể hiện tinh thần ấy như thế nào?
Niềm tin Tam Bảo và sự tự chuyển hóa bản thân
Sau khi quy y Tam Bảo, Cư sĩ Mai Thọ Truyền đã ý thức sâu sắc trách nhiệm của mình đối với đạo pháp và bản thân thông qua việc phát nguyện ăn chay trường. Dù đang ở đỉnh cao sự nghiệp với đầy đủ danh vọng và vật chất, ông đã chọn cho mình một cuộc sống thanh đạm, vượt lên trên những cám dỗ đời thường. Đây là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu sự chuyển hóa trong cuộc đời ông.
Sự chuyển hóa này bắt nguồn từ quá trình nghiên cứu sâu rộng về Phật giáo, Nho giáo và các tư tưởng triết học khác. Khi còn công tác tại Sa Đéc, Cư sĩ đã gặp Hòa thượng Thích Hành Trụ, một giảng sư uyên bác tại chùa Long An. Tại đây, ông đã tìm thấy sự quy ngưỡng và cảm phục sâu sắc trước đức độ, trí tuệ của Ngài, từ đó phát nguyện quy y Tam Bảo, lấy pháp danh Chánh Trí.
Từ thời điểm này, cuộc đời ông không chỉ còn là sự nghiệp thế gian mà còn là hành trình trở về với Đạo. Ông đã sống một cuộc đời “ở trong buộc ràng mà không bị ràng buộc”, đứng trên đỉnh cao danh lợi nhưng không hề bị chúng chi phối. Trong các bài viết của mình, đặc biệt là trên Tạp chí Từ Quang, Cư sĩ đã phân tích sâu sắc về bản chất của danh lợi, chỉ ra rằng sự chạy theo dục vọng, tham lam, sân hận, si mê chỉ dẫn đến khổ đau. Ông nhấn mạnh:
“Còn sống trong vòng trói buộc của tham lam, giận hờn, ngu si mê muội, là còn sống trong cảnh khổ. Những ăn ngon mặc đẹp, cửa rộng nhà cao, tiền của đầy kho, không phải là những yếu tố của chơn hạnh phúc. Trái lại, đó là những xiềng xích làm cho chúng ta mất hết tự do”.
Ông cũng chỉ ra con đường hướng đến hạnh phúc đích thực:
“Muốn được thanh cao thì chúng ta nên tìm cái danh giác ngộ và cái lợi giải thoát. Và nhớ phải tìm trong chỗ vô danh và vô lợi, nghĩa là âm thầm mà tu tiến, mặc cho thế dèm pha mà cũng mặc cho đời khen ngợi, cũng như đừng mong trồng cây là để hái trái. Luật nhân quả, nghiệp báo là một luật tự nhiên trong trời đất, không một ai sửa đổi được. Chúng ta cứ tin quả quyết như thế mà trổi bước trên đường chỉ ác tu thiện”.
Cư sĩ còn đề cập đến tầm quan trọng của “diệt dục” trong việc đạt được hạnh phúc chân thật:
“Chúng ta thấy rằng người đời ai cũng mong và có quyền mong được sống một đời sống hạnh phúc chân thật và hoàn toàn. Muốn đạt đến mục đích ấy, không nên theo con đường của thế tình là phải chạy theo dục vọng, mà phải theo con đường trái ngược là con đường diệt dục. Chỉ không còn khao khát một vật gì, lòng ta mới yên tịnh và cái yên tịnh ấy mới thật là hạnh phúc, một hạnh phúc không ai cướp được, không gì tiêu hủy được”.
Những nhận thức sâu sắc này đã giúp Cư sĩ sống một cuộc đời ý nghĩa, làm rạng danh người cư sĩ tại gia. Niềm tin Tam Bảo, niềm tin vào luật Nhân Quả và giáo lý Phật Đà đã hun đúc nên một con người sống đẹp đạo, đẹp đời, để lại tấm gương sáng cho hậu thế.
Đóng góp cho sự nghiệp giáo dục và hoằng pháp xã hội
Sau khi thấu hiểu và trải nghiệm lợi ích của giáo lý Phật giáo, Cư sĩ Mai Thọ Truyền đã kề vai sát cánh cùng chư Tăng, gánh vác nhiều Phật sự quan trọng. Ông được xem là một “kiện tướng” trong phong trào chấn hưng Phật giáo, với những đóng góp to lớn.
Cùng với việc vận động thành lập Hội Phật học Nam Việt, Cư sĩ đã góp phần tổ chức các lớp Phật học phổ thông, mời các vị cao tăng thuyết giảng. Hàng tuần, tại chùa Xá Lợi, ông còn tổ chức các buổi thuyết pháp, mời các vị giảng sư trong và ngoài nước, đôi khi chính ông cũng là người thuyết giảng.
Tạp chí Từ Quang, dưới sự chủ nhiệm và chủ bút của Cư sĩ, đã trở thành một kênh truyền thông quan trọng, góp phần phổ biến Phật học rộng rãi trong suốt gần 24 năm (1951-1975). Tạp chí đã lan tỏa tinh thần học Phật, kêu gọi mọi người hướng về đạo pháp để thoát ly khổ đau, đúng như lời Phật dạy.
Cư sĩ đã chỉ ra rằng con đường trở về với Đạo đòi hỏi mỗi người phải đi ngược lại với bản năng thông thường, vượt qua tham ái và tam độc. Ông ví von:
“Nước trên nguồn chảy xuống, gặp đá cản đường mà dòng nước không muốn dừng bước. Phải làm thế nào bây giờ? Nước xoay hướng, đi ngay không được thì nước đi quanh, rốt cuộc, nước chiến thắng trở ngại và nước rong ruổi dặm trường. Chúng ta nên làm như thế. Chúng ta đã đi tìm hạnh phúc và quyết tìm cho được hạnh phúc, chúng ta đã dẫm chân trên con đường thỏa dục, chúng ta bất thành công. Sao chúng ta không bắt chước nước nguồn kia mà đổi hướng? Biết như thế là con đường dẫn đến chân hạnh phúc miên viễn đã rộng mở trước mắt chúng ta rồi vậy… Con đường dẫn đến hạnh phúc đầy đủ là con đường diệt dục, và con người càng giải thoát sự tham muốn bao nhiêu thì càng bớt đau khổ bấy nhiêu và cũng gần nguồn hạnh phúc chân thật”.
Với vai trò là Hội trưởng, Cư sĩ đã thể hiện tinh thần trách nhiệm cao, chăm lo cho Hội, khích lệ hội viên học Phật và cống hiến cho sự nghiệp truyền thừa Phật giáo. Những hạt giống thiện lành đã được gieo trồng khắp miền Nam, thông qua các tỉnh hội và Tạp chí Từ Quang, trở thành nhịp cầu nối đưa tâm thức con người về với đạo Phật, nhất là trong thời kỳ kinh sách còn hạn chế và nhận thức về giáo lý chưa sâu sắc.
Tinh thần học Phật và phụng sự đạo pháp của Cư sĩ chưa bao giờ vơi cạn, ngay cả khi ông đảm đương nhiều trọng trách quốc gia và Phật sự cùng lúc. Ông còn dành thời gian nghiên cứu, dịch thuật và trước tác nhiều tác phẩm Phật giáo giá trị, bao gồm:
- Tâm Và Tánh (1950)
- Ý Nghĩa Niết Bàn (1962)
- Một Đời Sống Vị Tha (1962)
- Tâm Kinh Việt Giải (1962)
- Le Bouddhisme Au Viet Nam (1962)
- Pháp Hoa Huyền Nghĩa (1964)
- Địa Tạng Mật Nghĩa (1965)
Đây chỉ là một phần nhỏ trong số rất nhiều tác phẩm của Cư sĩ, thể hiện sự đóng góp to lớn của ông cho sự nghiệp giáo dục Phật giáo, không chỉ trong thời đại của ông mà còn cho đến ngày nay.
Lời kết
Cuộc đời con người, dù ngắn ngủi hay dài lâu, rồi cũng sẽ kết thúc. Tuy nhiên, mỗi cuộc đời là một bản nhạc không giống nhau. Có những bản nhạc hay, được người đời sau mãi ngân nga, nhưng cũng có những bản nhạc dần chìm vào quên lãng.
Đã nhiều thập kỷ trôi qua kể từ khi Cư sĩ Chánh Trí Mai Thọ Truyền viên tịch, nhưng hình ảnh một người Phật tử chân chính, sẵn sàng hy sinh tất cả vì đạo pháp vẫn còn sống mãi với thời gian.
Như lời dạy:
“Hương của các loài hoa không bay ngược chiều gió
Chỉ hương người đức hạnh, ngược gió tỏa muôn phương.
Cụ chính là Phật tử Chánh Trí – Mai Thọ Truyền”.
[1] Thích Đồng Bổn (1996), Tiểu Sử Danh Tăng Việt Nam, tập 1, tr. 963.
[2] Tạp chí Từ Quang, Chánh Trí, số 66, Diệt Dục, 1956.
[3] Thích Đồng Bổn (1996), Tiểu Sử Danh Tăng Việt Nam, tập 1, tr. 964.
[4] Thích Đồng Bổn (1996), Tiểu Sử Danh Tăng Việt Nam, tập 1, tr. 965.
[5] Tạp chí Từ Quang, Chánh Trí, số 181, Nhập Lưu, Nghịch Lưu, 1967.
[6] Tạp chí Từ Quang, Chánh Trí, số 66, Diệt Dục, 1956.
(trích Kỷ yếu Hội thảo khoa học Cư sĩ Chánh Trí Mai Thọ Truyền với Hội Phật học Nam Việt)
Khám phá sâu hơn về những đóng góp quan trọng và cuộc đời của các nhân vật tiêu biểu trong Phật giáo tại chuyên mục Tiểu sử.
