Từ xa xưa, con người đã phải đối mặt với những biến cố thiên nhiên và dịch bệnh, những yếu tố định hình cách chúng ta nhìn nhận về thế giới và vận mệnh. Sự lý giải về những tai ương này, dù là dưới lăng kính khoa học hay tín ngưỡng truyền thống, đều hé lộ những nét văn hóa và triết lý sâu sắc. Khám phá chiasedaophat.com để hiểu thêm về cách các nền văn minh cổ đại diễn giải mối quan hệ giữa vũ trụ, con người và những biến cố.
Quan niệm của tiền nhân về thiên tai và dịch họa
Ảnh minh họa
Loài người đã luôn phải đối mặt với thiên tai và dịch họa ngay từ buổi sơ khai, không cần chờ đến khi khoa học kỹ thuật hiện đại phát triển. Các thảm họa như chiến tranh, núi lửa phun trào, động đất và dịch bệnh đã luôn song hành cùng sự tồn tại của nhân loại. Cách con người ở mỗi khu vực lý giải và đối phó với những tai ương này phụ thuộc sâu sắc vào nền tảng văn hóa, triết học, trình độ tư duy và bối cảnh xã hội của họ. Quan niệm về họa phúc, bao gồm cả dịch bệnh như COVID-19 hiện nay, cũng phản ánh sự khác biệt đó.
Tại các quốc gia phương Đông có nhiều nét tương đồng như Việt Nam và Trung Quốc, trước khi chịu ảnh hưởng sâu rộng của khoa học kỹ thuật và triết học duy vật phương Tây, các nhà nước cổ đại, giới trí thức và dân chúng, bao gồm cả giới y thuật, đã có những cách lý giải về thiên tai, dịch họa có phần xa lạ với nhận thức hiện đại.
Một quan điểm phổ biến là thế giới quan và nhân sinh quan chịu sự chi phối của thuyết ngũ hành, âm dương tương quan, cũng như niềm tin vào mối liên hệ giữa đạo đức của người cai trị và dân chúng với sự cân bằng của trời đất. Đồng thời, vai trò và ảnh hưởng quyết định của thần thánh đối với đời sống con người cũng được nhấn mạnh.
Nghiên cứu “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư”, ngay cả khi lướt qua các sự kiện, chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy quan điểm của các sử gia, triều đình, giới trí thức và dân chúng đương thời về vấn đề này. Các hiện tượng tự nhiên như sấm chớp, bão tố, động đất, mất mùa, dịch bệnh thường được ghi chép lại một cách chi tiết và lý giải theo cách hiểu về vũ trụ thời bấy giờ. Khi đối mặt với tai ương, triều đình thường thực hiện các nghi lễ cầu xin sự hóa giải từ trời đất, đồng thời lý giải rằng những tai họa này là sự trừng phạt của trời cao đối với nhà Vua hoặc quan lại vì hành xử không đúng mực, áp bức dân chúng hoặc không hoàn thành sứ mệnh được giao. Đáp lại, triều đình sẽ ban hành chiếu chỉ an ủi dân chúng, lập đàn cầu nguyện, mở kho lương thực để cứu tế, giảm sưu thuế và đại xá thiên hạ, phóng thích hoặc giảm án cho tù nhân. Mặc dù có thể bị xem là mê tín hoặc thiếu cơ sở khoa học dưới góc nhìn duy vật hiện đại, những hành động này của triều đình thể hiện lòng nhân đạo sâu sắc và ý thức “đắc nhân tâm”, tạo sự gắn kết với dân chúng.
Gần đây, Bộ Tư pháp Iran đã quyết định tạm tha cho nhiều tù nhân trong bối cảnh dịch bệnh bùng phát, thể hiện sự coi trọng sinh mạng con người trước mối đe dọa từ COVID-19. Bên cạnh đó, các quốc gia trên thế giới, tùy theo khả năng tài chính, đã chi ngân sách để hỗ trợ người dân, từ việc cung cấp khẩu trang, điều kiện sinh hoạt khi cách ly cho đến tài trợ nghiên cứu vắc xin và thuốc men. Các tập đoàn lớn cũng đóng góp những khoản tiền đáng kể cho công tác phòng chống dịch. Nhìn chung, đây là những hành động nhân văn trong thời hiện đại, có sự tương đồng với cách ứng xử của tiền nhân, dù nhận thức về thế giới quan đã có nhiều thay đổi.
Theo một “mô típ” tương tự như những gì được mô tả trong “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư” về dịch bệnh và tai họa, hiện tượng giặc châu chấu lại xuất hiện. Những câu chuyện tưởng chừng đã cũ nhưng lại có sự tương đồng đáng kinh ngạc với hiện tại.
Góc nhìn của Phật giáo
Ảnh minh họa
Trong quan niệm Phật giáo, thuyết nhân quả chi phối mọi sự. “Nhân” được tạo ra từ thói quen sát sinh, từ việc tích lũy nghiệp ác qua nhiều đời kiếp, âm thầm dẫn đến quả báo như những gì chúng ta đang chứng kiến. Theo cách lý giải này, chúng sinh sẽ thọ nhận quả báo tương ứng với nhân đã gieo. Vì vậy, dịch bệnh không phải là sự ngẫu nhiên. Việc tu tập, tích lũy phước báo, giữ gìn đời sống đạo đức, tạo phước qua bố thí, cúng dường, trì chú, giữ giới… sẽ mang lại sự bảo hộ tương ứng. Tất nhiên, đây chỉ là một cách diễn giải sơ lược, đơn giản. Tuy có sự khác biệt trong nhận thức về dịch bệnh tùy thuộc vào thời gian, khu vực văn hóa, trình độ phát triển, tôn giáo, niềm tin và thể chế chính trị, nhưng hành động thiện lành, việc làm đạo đức – theo ngôn ngữ Phật giáo – đều giống như nước Cam Lồ, có khả năng làm dịu mát hoặc hóa giải tai ương. Hãy nhìn lại và suy ngẫm về đại dịch COVID-19.
Dịch bệnh COVID-19, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đặt tên chính thức, còn được biết đến là dịch viêm phổi cấp do một chủng virus corona mới gây ra (tên viết tắt do Trung Quốc gọi là NCP), hoặc đơn giản là dịch virus corona. Đây là một bệnh truyền nhiễm do virus SARS-CoV-2 gây ra, đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến Trung Quốc đại lục và lan rộng ra hơn 100 quốc gia, vùng lãnh thổ khác. Dịch bệnh bắt đầu bùng phát vào tháng 12 năm 2019 tại thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, miền Trung Trung Quốc, khi một nhóm người mắc viêm phổi không rõ nguyên nhân. Nguồn lây nhiễm ban đầu được cho là có liên quan đến những người buôn bán và làm việc tại chợ bán buôn hải sản Hoa Nam, nơi bán động vật sống, mặc dù đây vẫn là vấn đề còn đang được tranh cãi. Các nhà khoa học Trung Quốc sau đó đã phân lập thành công một loại coronavirus mới, được WHO tạm gọi là 2019-nCoV, với trình tự gen có độ tương đồng ít nhất 79,5% với virus SARS-CoV trước đây. Sự lây nhiễm từ người sang người đã được xác nhận, và tỷ lệ bùng phát dịch tăng nhanh vào giữa tháng 1 năm 2020. Thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2 đến 14 ngày, với bằng chứng cho thấy bệnh có thể lây truyền trong khoảng thời gian này và cả trong vài ngày sau khi hồi phục. Các triệu chứng phổ biến bao gồm sốt, ho và khó thở, có thể dẫn đến tử vong trong các trường hợp nghiêm trọng.
Dù nhìn nhận theo quan niệm xưa hay nay, những hành động nhân văn, thiện lành luôn có ý nghĩa to lớn trong việc hóa giải tai ương. Khám phá sâu hơn về góc nhìn của Đạo phật về luật nhân quả và cách đối diện với khó khăn trong cuộc sống.
