Khác biệt trong cảm nhận và cách tiếp nhận tri thức, tư tưởng là điều tất yếu, giống như dòng nước nuôi dưỡng muôn loài theo những cách riêng. Bài viết sẽ đào sâu vào những khía cạnh độc đáo, hé lộ sự tương đồng và khác biệt trong nhận thức, từ đó giúp bạn đọc có cái nhìn đa chiều hơn về các giá trị tinh thần, hãy cùng khám phá tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Trong đạo lập thân của người xưa, việc “lập ngôn” thường được xem là quan trọng nhất, bởi nó là tinh hoa tư tưởng, là sự kế thừa sâu sắc cho thế hệ sau. Người dồn hết tâm lực và tri thức để lập ngôn trở thành nhà tư tưởng, triết gia. Người ghi lại những trải nghiệm đời mình trở thành tác giả tự truyện, hồi ký. Tuy nhiên, việc so sánh giá trị giữa các tác phẩm là điều khó khăn khi chúng xuất phát từ những nền tảng và mục đích khác nhau. Một tác phẩm triết học sâu sắc không thể đặt ngang hàng với một bài thơ dân gian mộc mạc, bởi mẫu số chung của cảm thụ nghệ thuật là không đồng nhất. Sự khác biệt này xuất phát từ cái “ngã” riêng của mỗi người, tạo nên những cảm nhận và sáng tạo văn chương độc đáo.
Tác phẩm nghệ thuật thường được ví như những cơn mưa, mang lại những ảnh hưởng khác nhau tùy thuộc vào căn tính của mỗi đối tượng. Giọt mưa ngọt ngào cho con dế, cơn lạnh cho chim non, sự sống cho kiến, và nguồn nước cho người nông dân. Mỗi người, mỗi vật đều cảm nhận và đón nhận theo cách riêng. Điều này cho thấy mọi giá trị đều mang tính tương đối, nhưng trong sự tương đối đó, sự khác biệt và đồng nhất lại cùng tồn tại trong một thể duy nhất: “Không lại hoàn không”.
Kết luận này cũng chính là tinh thần cốt lõi của “Trí Quang Tự Truyện”, một tác phẩm hồi ký của hòa thượng Thích Trí Quang, một danh tăng Phật giáo uyên bác.
Có thể khẳng định rằng, trong số các hồi ký của những nhân vật lịch sử liên quan đến giai đoạn Chiến tranh Việt Nam, tác phẩm của hòa thượng Thích Trí Quang là một trong những cuốn được mong đợi nhất.
Văn chương tự cổ không nằm ở lời khen hay chê, mà quan trọng ở sự khách quan, công bằng và trong sáng. Việc lắng nghe chính đối tượng tự nói về mình luôn mang giá trị cao hơn. “Trí Quang Tự Truyện” chính là những lời mà hòa thượng Thích Trí Quang tự chiêm nghiệm về cuộc đời mình.
Tập sách dày 216 trang, do Nhà xuất bản Tổng Hợp tại Sài Gòn ấn hành năm 2011, không phân chia thành chương mục mà được trình bày dưới dạng 47 đoạn hồi ức, tự truyện. Tác phẩm không có hình ảnh minh họa, mang đến một phong cách giản dị, tập trung vào nội dung.
“Trí Quang Tự Truyện” đã tạo ra nhiều luồng ý kiến, đặc biệt trong giới trí thức và Phật tử lớn tuổi từng trải qua những biến cố lịch sử của đất nước. Nhiều người bày tỏ sự thất vọng, cho rằng hồi ký chưa “ngang tầm” với vị thế của tác giả, mong đợi một tác phẩm phơi bày nhiều bí ẩn lịch sử, lý giải các sự kiện khuất lấp, hay biện minh cho những nỗi oan khuất của đạo pháp và dân tộc. Với tầm vóc của một nhân vật trung tâm trong các cuộc đấu tranh đòi tự do tôn giáo và cải cách chính trị, cùng bề dày nghiên cứu Phật học, người ta kỳ vọng vào một kho tàng dữ liệu và những lý giải sâu sắc về một thời kỳ đầy biến động. Tuy nhiên, “Trí Quang Tự Truyện” lại ra đời một cách thanh thản, như một nét đẹp dung dị, khiến nhiều người ngạc nhiên.
Trong không gian thanh tịnh của thiền lâm, hòa thượng Thích Trí Quang là một hành giả với bút lực dồi dào. Chỉ riêng năm 2011, Ngài đã hoàn thành nhiều công trình Phật học thâm uyên. Do đó, “Trí Quang Tự Truyện” có lẽ nên được xem là những dòng tâm bút của một bậc sơn tăng, sống giữa thị thành nhưng vẫn giữ tâm tánh thường hằng, rỗng lặng.
So với những tác phẩm Phật học mà Ngài đã cẩn trọng biên dịch, “Trí Quang Tự Truyện” mang một phong thái nhẹ nhàng hơn. Tác giả kể lại cuộc đời mình bằng một lối văn chân phương, đôi khi giản dị như lời kể chuyện của người bình dân.
Trong suốt 50 năm qua, hòa thượng Thích Trí Quang thường xuyên được nhắc đến trong giới tu sĩ Phật giáo Việt Nam. Tuy nhiên, những lời khen chê hay thị phi không làm thay đổi bản chất hay giá trị của một con người hay một tác phẩm. Hòa thượng Thích Trí Quang, cũng như nhiều nhân vật tên tuổi khác, có một vị trí riêng trong lòng mọi người và trong dòng chảy lịch sử. Tuy nhiên, trong tự truyện, sau khi kể lại cuộc đời mình, Ngài tự đúc kết: “…cuộc đời tôi ‘không vẫn hoàn không’, không có gì đáng nhớ, đáng nói. Ngay như sự tự truyện này, vì không thể không có, nên phải viết và phải in, mà thôi. ‘Không vẫn hoàn không’ là Phật cho, tôi mới được như vậy.”
Chính sự “chân không” này lại làm nên “diệu hữu”. Người tu hành chân chính hành động trong vô vi, không vướng mắc vào những biến động của cuộc đời.
Khuynh hướng nhất quán về “không” hiện diện xuyên suốt “Trí Quang Tự Truyện”. Tác phẩm ghi lại nhiều biến cố trong cuộc đời 90 năm của một hành giả, nhưng vẫn toát lên một phong vị tĩnh lặng, an nhiên. Sự an nhiên này đến từ việc không để những nhu cầu biện minh, giải thích, hay vinh danh chi phối ngòi bút. Nhờ vậy, người đọc cảm thấy thanh thản khi theo dõi những câu chuyện được ghi lại.
Đạo Phật là con đường dẫn đến giải thoát, một trạng thái tự do không bị ràng buộc bởi yêu-ghét, vui-buồn, sống-chết. Đó là sự rỗng lặng của tâm Phật, nơi Phật và chúng sanh hòa làm một. Như thiền sư Thường Định Kaido Ashahi đã nói, chỉ khi nào không còn một hạt bụi “ngã nhân” vướng lại, ta mới mong quay về nẻo Đạo. Có lẽ vì muốn phủi sạch những “hạt bụi ngã nhân” ấy mà hòa thượng Thích Trí Quang đã miễn cưỡng viết cuốn tự truyện này, với mong muốn đính chính những hư cấu sai lệch về Phật giáo Việt Nam.
Với thái độ hành xử này, hòa thượng Thích Trí Quang gợi nhớ đến tinh thần tùy duyên hành đạo của Phật giáo đời Trần. Vua Trần Nhân Tông, khi xuất gia, đã từng ngâm bài kệ:
Sống đời vui đạo cứ tùy duyên
Khi đói thì ăn, mệt ngủ yên
Của quý đầy nhà đâu phải kiếm
Thấy cảnh lòng không khỏi hỏi thiền
Phải chăng “vô tâm tức là đạo”? Tuệ Trung Thượng Sĩ, thầy của Phật hoàng, đã giải thích về khái niệm này:
Vô tâm là vô đạo
Có đạo chẳng vô tâm
Tâm đạo đều trống rỗng
Biết nơi đâu mà tầm?
Điều Tuệ Trung muốn nói là cần phá vỡ những khái niệm tương tác không có thật giữa các sự vật. Tâm và đạo không phải là hai đối thể phân biệt, mà là nhất thể, cần được thực chứng trong sự rỗng lặng. Đạo Phật là con đường thực chứng cuộc đời, chứ không phải phủ nhận hay xa lánh nó. “Đạo giữa đời và đời giữa đạo. Bình thường giai thị đạo.”
Người tu hành là một phàm nhân được trang bị tính thánh, chứ không phải là thánh. Tu hành là quá trình vật lộn với chính mình, bởi nghiệp và luân hồi là quy luật khách quan. Dù tu hành bao lâu hay trải qua bao kiếp, nếu chưa đắc đạo, con người vẫn chịu sự chi phối của Nghiệp. Ngay cả Mục Kiền Liên, đệ tử đắc thần thông nhất của Đức Phật, cũng phải trả nghiệp tiền kiếp.
Vì vậy, “tùy duyên” là phong thái hành hoạt của người theo đạo Phật. Tất cả đều có sẵn trong tâm. Làm vua gặp quân xâm lăng thì đánh, làm thầy gặp chuyện bất bình thì chống, gặp đời phiền não thì tu. Hết một đời thì thản nhiên ra đi, gặp chuyện thị phi thì im lặng. Khi cần lập ngôn thì nói năng như chánh pháp.
Khi không còn một chút gì vướng mắc trong tánh không rỗng lặng, thì đâu cần hư vọng, hư danh để lưu danh sử sách hay chờ đợi sự khen chê?
Trong bối cảnh Phật giáo, “Trí Quang Tự Truyện” ghi lại những câu chuyện đời thường của tác giả, nhưng tất cả đều nằm trong khuôn khổ “không lại hoàn không”. Tác giả đã sống và viết trong cái không mênh mông rỗng lặng đó. Tiếng chuông công phu khuya từ chùa xưa vang vọng, nhưng cách mỗi người cảm nhận và đón nhận nó lại là một “thân báo” muôn màu muôn vẻ. Khi tiếng chuông tự nó là tiếng chuông, thì nó không đến không đi, không thừa không thiếu. Tiếng chuông cũng chỉ là một pháp… không lại hoàn không.
Huế – Cali., mùa Phật Đản 2556 (2012)
Tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời và tư tưởng của những bậc danh tăng trong chuyên mục Tiểu sử.
