Dẫu cho thước đo giá trị con người thường dựa trên danh vọng hay học vị, vẫn tồn tại những tâm hồn vĩ đại vượt lên trên mọi khuôn khổ ấy. Câu chuyện về Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ, một minh chứng sống cho lẽ sống cao đẹp, sẽ hé mở con đường dẫn lối đến sự chiêm nghiệm sâu sắc về nhân cách, như một lời mời gọi khám phá Website Chia sẻ Đạo Phật.
Trong xã hội, khái niệm “trí thức” thường gắn liền với bằng cấp, học hàm, học vị. Tuy nhiên, không phải ai sở hữu những danh xưng này cũng thực sự là trí thức. Bằng cấp, học hàm, học vị chỉ là những chứng nhận về quá trình học vấn hoặc thứ bậc trong một lĩnh vực chuyên môn, chúng giống như “mũ áo” bên ngoài. Ngược lại, có những cá nhân không có bằng cấp cao vẫn hiển nhiên là những bậc trí thức lỗi lạc nhờ vào trí tuệ, tri thức sâu rộng và nhận thức minh bạch, đi kèm với phẩm chất nhân cách đáng ngưỡng mộ.
Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ là một minh chứng tiêu biểu cho hình mẫu trí thức đích thực này.
Trong một lần chia sẻ, Hòa thượng kể về trải nghiệm trong tù: “Buồng họ nhốt mình ngay cạnh cầu tiêu, ngày cũng như đêm, trời nóng hay lạnh, lúc nào cũng ngửi cái mùi đó, riết thành quen. Sau, họ dời mình qua buồng khác, không còn mùi đó nữa … lại thấy “nhớ” !” Ngài mỉm cười hiền hậu.
Ngài đã từng viết:
“Sáng sớm ra ngoài đi vệ sinh
Chỉ cần thong dong đứng lại chốc lát
Tự nhiên thấy có phong thái thần tiên
Cần gì phải có núi non, sông nước.”
(Trích từ “Ngục Trung Mị Ngữ” – Tuệ Sỹ)
Dù phải sống trong hoàn cảnh thiếu thốn, tù túng, thậm chí cận kề cái chết, tâm hồn ngài vẫn giữ được sự thanh tịnh, thể xác vẫn an nhiên, tự tại. Điều này cho thấy sức mạnh nội tại và sự rèn luyện tinh thần phi thường.
Dù không có bằng cấp chính quy, Hòa thượng Tuệ Sỹ lại sở hữu kiến thức uyên bác về triết học phương Tây, thông qua việc tự nghiên cứu bằng nhiều ngôn ngữ. Triết gia Phạm Công Thiện từng nhận xét về khả năng này của ngài: “…đọc rất kỹ Heidegger và Michel Foucault, bài diễn thuyết đầu tiên về Michel Foucault tại Việt Nam dạo đó là do Tuệ Sỹ thuyết trình tại giảng đường Đại Học Vạn Hạnh…”
Không chỉ dừng lại ở đó, ngài còn tinh thông tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, chữ Hán và đặc biệt là nghiên cứu sâu sắc các bộ Phật điển bằng tiếng Phạn và tiếng Tạng. Phạm Công Thiện cũng đánh giá: “…ít người hiểu được tư tưởng Abhidharma (A-Tỳ-Đạt-Ma. Hệ thống phức tạp nhất của Phật giáo Nguyên Thủy) và tư tưởng Nagarjuna (Luận sư Long Thọ) một cách sâu sắc cho bằng Tuệ Sỹ…”
Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, các bậc cao tăng xưa chủ yếu hoằng dương Phật pháp qua Hán văn, hiếm ai thông thạo tiếng Phạn. Trong khi đó, các học giả phương Tây hiện đại thường nghiên cứu Phật học trực tiếp từ tiếng Sanskrit, một ngôn ngữ cổ. Hòa thượng Tuệ Sỹ là một trong số ít người có thể tiếp cận trực tiếp nguồn gốc kinh điển này.
Ngài cũng là một nhà thơ với nhiều tác phẩm sâu sắc, thể hiện qua các tập thơ như “Phương Trời Viễn Mộng”, “Giấc Mơ Trường Sơn”, “Những Điệp Khúc Dương Cầm”, “Ngục Trung Mị Ngữ”. Một trích đoạn từ tập thơ “Giấc Mơ Trường Sơn” cho thấy:
“Đá mòn phơi nẻo tà dương
Nằm nghe nước lũ khóc chừng cuộc chơi
Ngàn năm vang một nỗi đời
Gió đưa cuộc lữ lên lời viễn phương
Đan sa rã mộng phi thường
Đào tiên trụi lá bên đường tử sinh
Đồng hoang mục tử chung tình
Đăm chiêu đợi ảnh nóc đình hạc khô.”
Tuy nhiên, ngài không tự nhận mình là “nhà thơ” hay “thiền sư”, mà chỉ đơn giản là một tỳ kheo bình dị.
Trong tập “Ngục Trung Mị Ngữ”, ngài viết:
“Phụng thử ngục tù phạn
Cúng dường Tối Thắng Tôn
Thế gian trường huyết hận
Bình bát lệ vô ngôn.”
(Thượng tọa Viên Lý dịch):
“Hai tay nâng chén cơm tù
Dâng lên từ phụ bậc thầy nhân thiên
Thế gian huyết hận triền miên
Bưng bình cơm độn lặng yên lệ trào.”
Những lời thơ này toát lên một tâm hồn thanh cao, vượt lên trên nghịch cảnh nghiệt ngã của cuộc đời, thể hiện sự ung dung, tự tại.
Tư tưởng triết học Phật giáo thâm diệu, uyên áo được ẩn chứa đầy tinh tế sau những vần thơ của ngài. Một đoạn thơ khác từ “Giấc Mộng Trường Sơn” minh họa cho điều này:
“Đôi mắt ướt tuổi vàng cung trời hội cũ
Áo màu xanh không xanh mãi trên đồi hoang
Phút vội vã bỗng thấy mình du thủ
Thắp đèn khuya ngồi kể chuyện trăng tàn
Từ núi lạnh đến biển im muôn thuở
Đỉnh đá này và hạt muối đó chưa tan
Cười với nắng một ngày sao chóng thế
Nay mùa đông mai mùa hạ buồn chăng
Đếm tóc bạc tuổi đời chưa đủ
Bụi đường dài gót mỏi đi quanh
Giờ ngó lại bốn vách tường ủ rủ
Suối rừng xa ngược nước xuôi ngàn.”
Với trí lực phi thường và nhân cách cao quý, Hòa thượng Tuệ Sỹ không chỉ cống hiến cho Phật giáo Việt Nam một khối kiến thức đồ sộ mà còn tỏa sáng như một tấm gương soi đường cho những ai đang trên con đường giác ngộ, gieo mầm tình yêu quê hương, dân tộc.
Để hiểu rõ hơn về cuộc đời và sự nghiệp của những bậc vĩ nhân, mời quý độc giả khám phá thêm trong chuyên mục Tiểu sử.
